Hizan ve Çevresinin (Bitlis) Jeomorfolojisi

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Türkiye

Tez Danışmanı: Ali Fuat Doğu

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Çalışma alanı, Türkiye’nin doğusunda, Van Gölü havzasının güneyinde bulunan Hizan (Bitlis) ve çevresini kapsamaktadır. Dicle havzasında bulunan saha, kuzeyde su bölümü çizgisiyle Van Gölü havzasından ayrılmaktadır. Çalışmanın konusu, neotektonik dönemde gelişen etken ve süreçlerin sonucunda gelişimini sürdüren Hizan (Bitlis) ve çevresinin jeomorfolojik özelliklerini içermektedir. Araştırma sahasının doğal ortam özelliklerine bakıldığında; Jeolojik olarak kıta-kıta çarpışma zonunda bulunan saha, Bitlis masifinin orta bölümünün doğu kısımlarında olup güneyde ise kenar kıvrımlarına komşuluk etmektedir. Sahanın ana kayaçlarını metamorfit ve sedimanter kayaçlar oluşturmaktadır. Jeolojik olarak Hizan’ın kuzeyi güneyine göre daha yaşlıdır. Tektonik olarak genç ve dinamik olan saha fay, kıvrım sistemi ve çatlaklı yapılar bakımından zengindir. Doğu Anadolu yüksek platosunun sert karasal iklim özelliklerinin görüldüğü konumda olan sahanın jeomorfolojik özellikleri kısa mesafede değişmektedir. Saha çoğunlukla güneyde Toroslar üzerinden Bitlis gediğine doğru Akdeniz’den gelen nemli hava kütlelerinin etkisinde olup özellikle kış mevsiminde ve bahar aylarında iç kısımlara sokulmasına müsait topoğrafyaya sahiptir. Bunun yanında sahanın bazı yerleri Akdeniz iklimi elemanı özelliklerini taklit eden ve kendine özgü mikroklima adacıkları ve korunaklı yerleri olan özelliktedir. Keza araştırmacıların Türkiye genelinde yaptıkları Akdeniz biyoiklim katlarının ve alt tiplerinin dağılışına bakıldığında araştırma sahası yarı kurak Akdeniz biyoiklim katı ve alt tipi ise kışları çok soğuk olarak analiz edilmiştir. Hidrografya bakımından zengin olan sahanın ana akarsuyu kuzeyden güneye akan Büyükdere’dir. Buna bağlanan birçok daimi ve geçici yan kol mevcuttur. Bunun yanında Hizan’ın güneyinde Gayda ovasında sulama amaçlı yapay set gölüne (Gayda göleti) sahiptir. Kökeni farklı su kaynaklarına sahip olan sahada, karstik ve fay kaynaklarının varlığı dikkat çekicidir. Sahanın drenaj ağı özelliklerine bakıldığında, Hizan kuzeyi daha çok eğime bağlı paralel, sub-paralel, dantritik drenaj ağı karakterindedir. Hizan güneyi ise çoğunlukla kafesli drenaj ağı karakterindedir. Bu drenaj ağını D-B eksenli uzanan subsekan kollar ve buna belli açılarla bağlanan resekan ve obsekan kollar oluşturmaktadır. Bütün olarak bakıldığında eğime uyumlu akan Büyükdere (Konsekan kol), havzaya ait tüm yan kolları bünyesine katarak güneyde Heşteri Dağı ve Kerzevil Dağı arasında gelişen dar vadiden geçerek baraj gölüne (Çetin HES barajı) katılmaktadır. Araştırma sahası birbirinden farklı bitki çeşitleri, varyete ve endemik türleri barındırır. Sahada hem İran-Turan bölgesi, hem de Akdeniz bölgesi ve Avrupa-Sibirya bölgesine ait bitki topluluklarını görmek mümkündür. Bitki örtüsü katlarını bozkır, ot-çalı formasyonu, orman formasyonu ve yüksek dağ çayırları oluşturmaktadır. Bunun yanında topoğrafyanın bitki yetişme koşullarına uygun olan korunaklı yerlerinde farklı bitki çeşitleri de vardır. Orman üst sınırı 2500 m’ yi bulan saha, yakın çevresine göre orman formasyonu bakımından zengindir. Bu formasyon içinde en fazla görülen meşe ve türleridir. Toprak örtüsü bakımından çeşitliliği fazla olan sahada, kireçsiz kahverengi topraklar ve kireçsiz kahverengi orman toprakları fazladır. Eğimin fazla olduğu yerde toprak katmanları silik yapıdayken eğimin az olduğu çoğu yerde toprağın tüm horizonları görülmektedir. Araştırma sahasının jeomorfolojisini daha iyi izah etmek için sahanın morfometrik analizleri yapılmıştır. Sahanın Hipsometri eğrisi genel olarak konveks (dış bükey) yapıdadır. Bu durum havzanın genç bir topoğrafyaya sahip olduğunu göstermektedir. Ancak Hizan güneyinde Pürtük Deresi havzasının konkav (iç bükey) bir eğri gösterdiği ve buna nedeni flüvyal aşınım-birikim etkisi olduğu anlaşılmıştır. Genel olarak havzada bulunan akarsuların aşındırma faaliyetlerinin faal ve başlangıç aşamasında olduğu tespit edilmiştir. Sahada bulunan ana yer şekilleri dağlık ve tepelik alanlar, aşınım yüzeyleri (yüksek, orta ve alçak aşınım yüzeyi) vadiler (V-biçimli, asimetrik ve tabanlı vadi), ova, birikinti konileri, sırtlar ve gölet gibi unsurlardır. Araştırma sahasının yükseltisi 1017-3124 m. arası değişmektedir. Sahanın en yüksek noktası 3124 m ile Hizan kuzeyinde iken, en alçak noktası 1017 m ile güney uçta bulunan Büyükdere’nin aşağı çığırıdır. Sahanın önemli dağlarını Hizan’ın kuzeyinde Nasur Dağı (2900 m), Petek Dağı (2800 m) ve Karz Dağı (3024) oluştururken, Hizan’ın güneyinde ise Kerzevil Dağı (2612 m) ve Heşteri Dağları (2741 m) oluşturmaktadır. Sahanın dağ sıraları arasında ise tektonik orjinli dağ içi ovalar (Hizan, Gayda, Çökekyazı ve İçlikaval ovaları) gelişmektedir. Bütün olarak bakıldığında Hizan’ın kuzeyi ve güneyi birbirinden farklı morfolojik karakterdedir. Hizan’ın kuzeyi yüksek dağlık ve çok engebeli Doğu Anadolu topoğrafyası karakterinde iken, Hizan güneyi ise platoluk karakteri ile adeta güneydoğu topoğrafyasını çağrıştıran, düzlüğe doğru evrilen bir niteliktedir. Bu yönüyle morfolojik olarak geçiş zonunda bulunan sahanın yer şekillerinin değişiminde belirleyeci olan tektonizmadır. Yer şekilleri metamorfit ve sedimanter kayaçlar üzerinde gelişmiştir. Sedimanter kayaçlardan çoğunlukla kalker üzerinde gelişen yer şekilleri Kerzevil Dağı, Karz Dağı ve Nasur Dağı çevresinde görülmektedir. Bu karstik şekillerden en fazla serbest lapya dikkat çekicidir. Bunun dışında kalan yer şekilleri metamorfitler üzerinde gelişmiştir. Saha insan-doğal ortam ilişkisi bakımından değerlendirildiğinde, nüfusun ovalık alanlara ve yamaçlara, ulaşım ağlarına, su kaynaklarına yakın yerlerde yoğunlaştığı, sahada bulunan barınakların çoğunlukla insanların seçiminin değil, coğrafi koşulların sonucu gelişen metamorfitlerden inşa edildiği görülmüştür. Sahanın iklimi, hidrografyası ve bitki örtüsü büyükbaş ile küçükbaş hayvancılık faaliyetleri için uygun olmasına rağmen, topoğrafyanın sarp olan bazı yerleri bu duruma engel oluşturmaktadır. Sahada arıcılık faaliyetlerine ağırlık verildiği görülmüştür. Bu faaliyete yönlendiren topoğrafyanın fazla eğimli olması, floristik zenginlik ve sosyo-kültürel etmenler olduğu söylenebilir. Ayrıca jeomorfolojik özelliklerin (eğim, bakı, yükselti gibi) kısa mesafelerde değişmesi doğal ortam koşullarını denetlediği gibi insan faaliyetlerinin de kısa mesafelerde değişmesine neden olmuştur. Yöre insanı mikroklimatik koşulların sağladığı elverişli imkânlardan faydalanarak üzüm, fındık, pirinç vb. ürünler elde etmektedir. Bakı koşullarının elverdiği güneye bakan yamaçlarda (Harmandöven, Ekintepe, Erencik, Döküktaş ve çevresi) üzüm bağcılığı yoğunluk kazandığı görülürken, fazla eğimli kuzeye bakan yamaçlarda (Yolbilen, Sarıtaş, Yaylacık, Ekinli, Çalışkanlar, Görece, Tutumlu) fındık yetiştiriciliği dikkat çekmiştir. Bunun yanında Hizan kuzeyinde eğimin fazla olduğu yamaçlarda tarımsal faaliyetler için yapay taraçalar da mevcuttur. Hizan güneyinde ise D-B eksenli uzanan vadinin, tektonizma etkisiyle yukarıda kalan az eğimli ve toprağı tarıma elverişli taraçalarda (Karbastı ve çevresi) pirinç yetiştirilmektedir. Sahanın arazi kullanımı geçmişi Asurlara kadar dayanmaktadır. Günümüzde dahi tarımsal taraçaların varlığını sürdürmesinde mikroklimanın etkisi şüphesizdir. Kısa mesafede değişen iklim koşullarına bağlı olarak mevsim geçişlerinde, göçerler morfolojinin elverdiği müsait güzergâhları kullanarak dönemsel olarak yer değiştirmektedir. Göç yolu olarak çoğunlukla akarsu boyları ve az eğimli yamaçları kullanan göçerlerin konaklama istasyonu olarak ise aşınım yüzeylerini ve karstik su kaynaklarına yakın yerleri seçtiği gözlemlenmiştir. Sonuç olarak burada yaşayan insanlar jeomorfolojinin iklim, bitki örtüsü ve hidrografya üzerindeki olumlu etkilerinden faydalanmaktadır. Günümüzde dahi yöre insanı uygun coğrafi koşullarda, sosyo-kültürel yapılarına uygun olacak şekilde jeomorfolojiye bağlı gelişen imkânlardan faydalanma arayışı içindedir.

Anahtar kelimeler: jeomorfoloji, doğal ortam ve insan, Hizan, mikroklima, morfometri

Sayfa Sayısı: i-xvii + 272

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ali Fuat DOĞU