Van gölü havzasında yetiştirilen yerel ekmeklik buğday çeşitlerinden seçilen hatlarda (Triticum aestivum L.) kurağa dayanımlarının değerlendirilmesi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Mehmet Ülker
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Buğday, insanların günlük enerji ihtiyacının %54'ünü sağlayan bir kültür bitkisidir. Buğday üretimi, küresel iklim değişikliği ile tekrarlanan kuraklıklar tarafından zorlanmaktadır. Kuraklık, Türkiye gibi kurak ve yarı kurak iklimlerde buğday üretiminin artırılmasının önündeki en büyük engeldir. Yerel buğday çeşitlerinin marjinal bölgelerde yetiştiriciliğine devam edilmesinin en önemli nedenlerinden birisi olumsuz koşullara uyum sağlama yetenekleridir. Bu nedenle yerel çeşitler modern bitki ıslahında abiyotik veya biyotik stres koşulları altında verimin artırılması ve kalite özelliklerinin iyileştirilmesi için kullanılabilecek önemli bir genetik çeşitlilik kaynağıdır. Bu çalışmada uzun yıllardır bölgede yetiştiriciliği yapılan yerel buğday genotiplerinin kuraklığa olan dayanımlarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın birinci aşaması olan arazi denemesinde 657 buğday genotipinin, kurağa dayanımda seleksiyon kriteri olan bazı bitki özellikleri belirlenmiştir. Belirlenen bu özellikler modifiye edilmiş tartılı derecelendirme metodu ile değerlendirilerek 4'ü kurağa dayanıklı ve 4'ü duyarlı olmak üzere 8 yerel buğday genotipi seçilmiştir. İkinci aşama olan sera çalışmalarında, seçilen genotipler ile 2 standart çeşidin, kısıtlı ve normal sulama koşullarında, 1 m'lik PVC tüplerde yetiştirilerek, bazı fenolojik, fizyolojik, morfolojik ve kök özellikleri incelenmiştir. Çalışmada en yüksek su kullanım etkinliğini Erciş 5-6 ve Muradiye 12-2 genotiplerinde belirlenmiştir. Kısıtlı sulama koşullarında tane veriminde en az kayıp Erciş 5-6 ve Bitlis 9-1 genotiplerinde tespit edilmiştir. En yüksek kuru kök ağırlığı Bitlis 1-4 ve Erciş 8-2 genotiplerinden ölçülmüştür. Çalışmada kullanılan yerel buğday genotiplerinin incelenen özellikler bakımından standart çeşitlere yakın performans gösterdiği ve kurak koşullar altında bazı özelliklerinin ise daha üstün olduğu sonucuna ulaşılmıştır.