KENTSEL AÇIK MEKÂN OLARAK CADDELERİN KALİTE KRİTERLERİ BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ VE KAVRAMSAL BİR MODEL ÖNERİSİ: VAN CUMHURİYET CADDESİ ÖRNEĞİ
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Mimarlık ve Tasarım Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: İsmail Eren Kürkçüoğlu
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Kentsel mekânların varoluş amacı insandır ve kentler, kullanıcısı olan insandan bağımsız
düşünülemezler. Buna karşın, 18. yüzyılın ikinci yarısında başlayan sanayi devrimi ve
beraberindeki süreç kent nüfusunun hızla artmasına ve kentlerin hızla büyümesine
sebep olmuş; hızla büyüyen kentler, büyük bir dönüşüm geçirmiştir. Bu dönüşüm ile
otomobiller kentlere egemen olmuş; dikey mimari ve yoğun inşaat faaliyetleri arasında
kentler varoluş amacı insandan kopmuştur. İnsan-mekân etkileşiminin kopması,
toplumların bir kentte yaşamaktan duydukları memnuniyeti ve iyi oluş hallerini olumsuz
etkileyerek sağlıksız toplumların oluşmasına sebep olmuştur. 20. yüzyılın sonlarına
gelindiğinde, kentlerdeki bu toplumsal bunalımların sebepleri araştırılmaya başlanmış ve
kentsel yaşam kalitesi çalışmaları ortaya çıkmıştır. Kentsel yaşam kalitesi çalışmaları ile
kentlerin sosyal, fiziksel, ekonomik, kültürel, ekolojik birçok boyutu araştırılarak
insanların bireysel ve toplumsal iyi oluş haline katkıda bulunan ve bir kentte yaşamaktan
memnuniyet duymalarını sağlayan nitelikleri tespit etmek amacıyla, birçok bilim insanı
çeşitli kriter ve göstergeler belirlemiştir. Kentsel yaşam kalitesinin fiziksel boyutunu
oluşturan kentsel açık mekân kalitesi çalışmaları ise, kullanıcıların kentsel mekânda
bulunmaktan ve mekânı kullanmaktan duyduğu memnuniyeti arttırmayı amaçlamakta;
bu doğrultuda insanların mekânsal ihtiyaçlarını karşılaması beklenen niteliklerin,
ihtiyaçları karşılama düzeyini arttırmak için birçok kriter ve gösterge önermektedir. Bu
tez çalışmasının birincil amacı, küresel ölçekte birçok araştırmacı tarafından sunulmuş
kentsel açık mekân kalite kriterlerinin birbiriyle olan kavramsal ilişkileri incelenerek ve
benzerlik-farklılıklarıyla karşılaştırma-gruplamaları yapılarak kentsel açık mekân kalitesini
ölçmeye yönelik kavramsal bir model önerisi sunmaktır. Bu modelin, kapsamlı, bütüncül
ve özgün yapısıyla tüm kentsel açık mekânlarda uygulanabilirliği hedeflenmiştir. Modeli
uygulamak için, bir kentsel açık mekân olan Van ili İpekyolu ilçesine bağlı Cumhuriyet
Caddesi seçilmiştir. Örneklem-problem alanı olarak seçilen cadde, küresel ölçekte çoğu
caddenin barındırdığı motorlu taşıt öncelikli bir işleve sahip olup kamusal mekân işlevi
açısından oldukça zayıftır. Ulusal ölçekte, uygulama imar planlarının kentsel açık
mekândaki sınırlayıcılıklarına ve yap-satçı politikayla şekillenmiş kimliksiz ve monoton bir
forma sahiptir. Yerel ölçekte ise Van kenti, Türkiye yaşam kalitesi sıralamasında 81 il
içerisinden 72. Sırada olup sosyal hayattan memnuniyet ve mutluluk düzeyleri düşük
değerlere; Cumhuriyet Caddesi özelinde ise, kentin doğrusal kent merkezi ve en eski
kent parçası olması sebebiyle fiziksel ve işlevsel bir eskimeye sahiptir. Tüm bu sebeplerle
caddenin, mekân kalitesinin değerlendirilmesi ve yetersiz olan mekânsal niteliklerin
tespit edilebilmesi için uygun bir örneklem alan olduğuna kanaat getirilmiş ve tez
çalışmasının ikinci amacı "önerilen kavramsal modelin Van ili Cumhuriyet xxii
Caddesi’nde test edilerek mekânın kalite kriterleri açısından yeterli olup olmadığının
tespit edilmesi ve yetersiz kriterler için mekânsal çözüm önerilerinin sunulması"olarak
belirlenmiştir. Bu amaçlar doğrultusunda çalışma, "insanların mekânsal ihtiyaçları
nelerdir?", "Caddenin bileşenleri nelerdir ve bu bileşenlerin nitelikleri neler olmalıdır? /
Hangi nitelikler mekânı daha kaliteli yapmaktadır?", "Cumhuriyet Caddesi’nin sahip
olduğu nitelikler kullanıcıların mekânsal ihtiyaçlarını karşılamakta yeterli midir?",
"Caddenin mekân kalitesinin arttırılmasına yönelik hangi müdahale biçimleri ve tasarım
politikaları uygulanmalıdır?" sorularına cevap aranmıştır. Birinci ve ikinci araştırma
sorularına cevap bulabilmek adına öncelikle literatür araştırması yapılmış olup mekânsal
ihtiyaçlar ve insan-mekân etkileşimi irdelenmiştir. Sonrasında kentsel açık mekân
genelinde ve cadde özelinde kentsel açık mekânların sınıflamaları, işlevleri ve formları
incelenmiş; işlev ve formların mekânsal ihtiyaçlar ve insan-mekân etkileşimi bağlamında
ne tür niteliklere sahip olmaları gerektiği irdelenmiştir. Son olarak, 11 farklı bilim
insanının sunmuş olduğu, mekânı kaliteli yapan kriter, gösterge ve parametreleri
incelenmiştir. Yapılan literatür araştırması ve incelenen, yorumlanan, birbiriyle ilişkisi
kurulan kriterler neticesinde kentsel açık mekân kalitesini ölçmeye yönelik kavramsal bir
model önerisi sunulmuştur. Model doğrultusunda bir mekânı kaliteli yapan 3 kriter
önerilmiş olup bunlar "Konfor, Çekicilik ve Kimlik"dir. Bu kriterlerin göstergeleri, bir
mekânı kaliteli yapan mekânsal nitelikler olup bunlar "erişilebilir, bakımlı ve onarımlı,
ergonomik, güvenli, algılanabilir, iklime uygun, sosyal ve imgesel anlama sahip, yere özgü
değerler taşıyan, özgün bir forma sahip, çeşitlilik barındıran, biçimsel olarak estetik ve
canlı " olarak belirlenmiştir. Çalışmanın üçüncü sorusu olan, Cumhuriyet Caddesi’nin bu
niteliklere sahip olup olmadığını ve ne düzeyde sahip olduğunu ölçebilmek amacıyla,
modelde göstergeleri ölçebilmek adına oluşturulmuş 108 parametreden yola çıkarak 26
analizden oluşan 6 analiz seti oluşturulmuştur. Bu analizlerde ölçülen parametreler 5’li
likert skalasına göre, çok kötü (-2), kötü (-1), ne iyi ne kötü (0), iyi (1), çok iyi (2) olacak
şekilde puanlanmıştır. Parametrelerden gelen toplam puan göstergelerin puanını;
göstergelerden gelen toplam puan ise kriterlerin puanını belirlemiş; bu puanlar 5’li likert
skalasına göre bölünerek kriterlerin kalite düzeyleri çok kötü, kötü, nötr, iyi ya da çok iyi
olarak belirlenmiştir. Analiz setleri ulaşıma yönelik analizler, biçim ve boyuta yönelik
analizler, çeşitliliğe yönelik analizler, kent kimliği ve estetiğine yönelik analizler, teknik
standartlara yönelik analizler ve kullanıcıya yönelik analizler olup bu analizlerde
haritama, yaya ve taşıt sayımı, teknik çizim, anket, davranış gözlemi (doğrudan gözlem),
fotoğraflama, zihin haritası ve kontrol listesi gibi çeşitli yöntemler kullanılmıştır.
Gösterim olarak şematik ve grafik gösterim, 3 boyutlu modelleme ve 2 boyutlu
modelleme (enkesit ve boykesit) teknikleri kullanılmıştır. Yapılan analizler sonucunda,
caddenin konfor kriteri açısından kalite düzeyi kötü, çekicilik kriteri açısından çok kötü ve
kimlik kriteri açısından çok kötü olduğu tespit edilmiştir. Yapılan değerlendirmeler
sonucunda caddenin konfor kriteri açısından kalite düzeyini düşüren en büyük niteliksel
eksikliğin erişilebilirlik ve kentsel açık mekân elemanlarının eksikliği olduğu tespit
edilmiştir. Caddenin çekicilik kriteri açısından kalite düzeyini düşüren en büyük niteliksel
eksiklik ise algılanabilir ve biçimsel açıdan estetik olmaması gerek mekânsal gerekse
işlevsel çeşitlilik sunmamasıdır Caddenin çekiciliğini düşüren bir diğer problem farklı
davranış ve aktivitelere imkân verecek mekânsal biçimlenişlere sahip olmamasıdır.
Caddenin xxiii kimlik kriteri açısından kalite düzeyini düşüren niteliksel eksiklikler ise yere
özgü mimari ya da doğal değerlere sahip olmayışıdır. Bununla birlikte cadde, diğer
caddelerden ya da kentin diğer kısımlarından ayrıştırılabilecek özgün bir forma sahip
değildir. Gerek renk gerek malzeme gerek biçim ve boyutta gerekse sahip olduğu mekân
elemanlarında bir konsept ve kompozisyon bulunmamaktadır. Değerlendirmeler
sonucunda Cumhuriyet Caddesi’nin, diğer herhangi bir caddeden ayrıştırılamayacak
kadar kimliksiz olduğu sonucu çıkarılmıştır. Yapılan tüm bu değerlendirmeler
neticesinde, caddenin kalite düzeyi aldığı puanlar üzerinden çok kötü olarak belirlenmiş;
caddenin, kullanıcıların mekânsal ihtiyaçlarını karşılamada yeterli niteliklere sahip
olmadığı tepit edilmiştir. Cumhuriyet Caddesi’nin mekân kalitesinin arttırılması,
kentlilerin o mekânda bulunmaktan ve mekânı kullanmaktan duyduğu memnuniyeti
arttırarak kentlilerin yaşam kalitesinin arttırılmasına katkıda bulunacaktır. Bu sebeple
tasarıma yönelik önerilerin sunulması amaçlanmış ve çalışmanın son araştırma sorusuna
cevap aranmıştır. Cadde’nin kalite değerlendirmeleri ve yapılan çıkarımlar sonucunda,
caddenin yeniden canlandırılarak kente ve kentliye kazandırılması gerektiği düşünülerek
"yenileme ve sağlıklaştırma" müdahale biçimleri önerilmiş; bu müdahaleler
doğrultusunda caddede kısmi yayalaştırma, Beşyol meydanında yayalaştırma, çalışma
alanındaki niteliksiz yapıların yıkılması yoluyla alanda yeniden düzenleme ve tasarım,
niteliği iyi yapılarda cephe düzenlemeleri ve tasarım, mimari kimliğe sahip yapıların
korunması ve restorasyonu tasarım politikaları olarak belirlenmiştir. Bu politikalar
doğrultusunda caddenin işlevleri, formu ve caddede sunulması beklenen yerel yönetim
hizmetlerine yönelik 3 kalite kriteri doğrultusunda mekânsal öneriler sunulmuştur.
Çalışma, tüm kentsel açık mekânlarda uygulanabilecek kapsamda özgün bir kavramsal
model sunmasıyla ve konu kapsamında örneklem alanda yapılan ilk çalışma olması
açısından önem taşımaktadır. Çalışmada yapılan analizlerin ve kullanılan yöntem ve
tekniklerin konuyla ilgili yapılacak bilimsel çalışmalara yön göstermesi; değerlendirme ve
mekânsal önerilerin ise caddede yapılabilecek kentsel tasarım çalışmalarına rehberlik
etmesi hedeflenmiştir