İbnü's-Sîd el-Batalyevsî'nin Arap Dil İlimlerindeki Yeri ve Yöntemi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Cihangir ECER

Danışman: Mehmet Şirin Çınar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İbnü's-Sîd el-Batalyevsî (ö. 521/1127), Endülüs ilim dünyasında hem edebî hem de dil bilimleri sahasında derin izler bırakmış mümtaz şahsiyetlerden biridir. O, fetihlerden başlayarak Endülüs'ün siyasî ve fikrî yapısının dönüşümlerine tanıklık etmiş, bu süreçte gelişen ilim merkezleri ve entelektüel ortam içerisinde kendine özgü bir yer edinmiştir. Çalışmada ilk olarak, onun yaşadığı dönemin siyâsî arka planı; Emevîler, Murâbıtlar ve Muvahhidler gibi yönetimlerin kültürel katkıları ışığında değerlendirilmiş, ardından Endülüs düşünce iklimi ve bu bağlamda Batalyevsî hakkında oluşan farklı görüşler ele alınmıştır. İkinci bölümde müellifin hayatı, ilmî kişiliği ve eserleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Adı, nesebi, doğum yeri ve vefat tarihi gibi biyografik bilgiler yanında, inancı ve mezhebi konusundaki rivayetlere de yer verilmiştir. Ayrıca yetiştiği ilim merkezleri, ders aldığı hocaları ve yetiştirdiği öğrenciler tanıtılmış; onun hem nesir hem de şiirdeki edebî yönü ortaya konmuştur. Dil ilimleriyle ilgili telifleri başta olmak üzere farklı alanlara dair eserleri tanıtılmış, bazı eserlerin günümüze ulaşmadığına da dikkat çekilmiştir. Çalışmanın üçüncü ve ana bölümünü, Batalyevsî'nin dil ilimlerindeki yeri ve yöntemine dair incelemeler oluşturmaktadır. Ses bilgisi, sözlükbilim, sarf, nahiv ve belâgat ilimlerinden başlayarak 'arûz, şiir, inşâ, iştikâk, vaz' ve delâlet gibi on iki dil ilimlerinin alt disiplinlerine kadar geniş bir yelpazede onun görüşleri ve katkıları ortaya konmuştur. Böylece, hem klasik dil bilimleri hem de anlambilim, yazı bilimi ve edebî türler gibi farklı disiplinlerle kurduğu bağlar, örnekler eşliğinde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, İbnü's-Sîd el-Batalyevsî'nin Endülüs'te şekillenen ilmî ortamda Arap dil ilimlerine dair kapsamlı birikimi, onun hem metodolojik çeşitliliğini hem de ilmî geleneğe olan katkısını göstermektedir. Bu yönüyle Batalyevsî, dil ilimlerinin sistematik tasnifi ve uygulanışında özgün yaklaşımlarıyla dikkat çeken, Endülüs'ün zengin ilim mirasını temsil eden önemli bir dilci ve edebiyatçıdır.