Özyinelemesiz (Non-Recursive) Modellerin Yapısal Analizi ve Sağlık Alanında Bir Uygulama

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Biyoistatistik (Yl) (Tezli), Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ABDULKADİR ŞÜT

Danışman: Sadi Elasan

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez alışması, karşılıklı nedensellik ve geri besleme mekanizmaları içeren sistemlerin analizinde özyinelemesiz (non-recursive) yapısal eşitlik modellerinin sunduğu yöntemsel olanakları inceleyen istatistik odaklı bir araştırma olarak tasarlanmıştır. Geleneksel özyinelemeli (recursive) modeller, değişkenler arasındaki ilişkileri çoğunlukla tek yönlü varsayımlar altında ele almakta; bu durum eşzamanlı ve çift yönlü etkileşimlerin bulunduğu yapılarda önemli sınırlılıklar doğurmaktadır. Bu tezde, söz konusu sınırlılıkları aşmak amacıyla non-recursive yapısal eşitlik modelleme yaklaşımı benimsenmiş ve modelin tanımlanabilirliği, kararlılığı ve uyum özellikleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Araştırma kapsamında kurulan model, birden fazla gizil değişken arasında eşzamanlı ve karşılıklı ilişkileri içeren bir yapıda kurgulanmış; ölçüm ve yapısal bileşenler birlikte ele alınarak iki aşamalı yapısal eşitlik modelleme yaklaşımı izlenmiştir. Ölçüm modeli doğrulayıcı faktör analizi ile test edilmiş; gizil değişkenlerin gözlenen göstergeler tarafından yeterli düzeyde temsil edildiği gösterilmiştir. Yapısal modelde ise özellikle iki gizil yapı arasındaki çift yönlü ilişki, özyinelemesiz bir çerçevede tanımlanarak geri beslemeli bir sistem kurulmuştur. Non-recursive modellemenin gerektirdiği tanımlanabilirlik koşulları doğrultusunda, modelde gerekli yapısal kısıtlamalar uygulanmış ve serbestlik derecesi pozitif olacak biçimde yapılandırma gerçekleştirilmiştir. Parametre tahminleri maksimum olabilirlik yöntemiyle elde edilmiş; modelin çözüm kararlılığı ve istatistiksel tutarlılığı uyum iyiliği indeksleri ve stabilite ölçütleri üzerinden değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, kurulan modelin kabul edilebilir uyum düzeylerine sahip olduğunu ve karşılıklı nedensellik içeren ilişkilerin tek bir analitik çerçevede güvenilir biçimde tahmin edilebildiğini göstermektedir. Bu çalışma, sağlık alanından elde edilen ikincil bir veri seti üzerinde yürütülmüş olmakla birlikte, temel katkısını kullanılan veriden ziyade uygulanan istatistiksel modelleme yaklaşımından almaktadır. Özellikle, non-recursive yapısal eşitlik modellerinin sağlık bilimleri bağlamında uygulanabilirliğinin gösterilmesi, model tanımlanabilirliği ve yapısal çözüm sürecine ilişkin metodolojik kararların açık biçimde ortaya konulması, çalışmanın yöntemsel özgünlüğünü oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu tez, karşılıklı etkileşim ve geri besleme içeren karmaşık sistemlerin analizinde özyinelemesiz yapısal eşitlik modellerinin klasik yöntemlere kıyasla sağladığı analitik üstünlükleri ortaya koymakta; biyoistatistik alanında bu modellerin uygulanmasına yönelik kapsamlı ve örnekleyici bir metodolojik çerçeve sunmaktadır. Anahtar kelimeler: Doktor Hasta Etkileşimi, Hasta Memnuniyeti, Özyinelemesiz Modeller, Yapısal Eşitlik Modellemesi