Tarihi görsel kaynaklarda Eski Van kent dokusu
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi (Yl) (Tezli), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: RUŞEN AKTAŞ
Danışman: Gülsen Baş Terzioğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Eski Van Şehri, Doğu Anadolu bölgesinde, ticaret yolları üzerinde bulunan önemli bir yerleşim yeridir. Bulunduğu coğrafi konumundan dolayı birçok kez el değiştirerek farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Eski Van Şehri'ne hâkim olan her uygarlık başta dini eserler olmak üzere idari, eğitim, sivil, sosyal, askeri ve ticaret yapıları inşa etmiştir. Şehrin gelişiminde çok büyük rolü olan Osmanlı Devleti, 16. yüzyılın ortalarından itibaren hüküm sürmüştür. Osmanlı Devleti'ndeki siyasi, ekonomik ve kültürel gelişmeler Eski Van Şehri'nin de gelişmesini ve dönemin şehir anlayışına ayak uydurmasını sağlamıştır. Kent eski çağlardan itibaren yerleşime açılmış olsa da gelişiminin büyük bir bölümü Osmanlı dönemine aittir. Osmanlı hâkimiyetinden önce Selçuklu çağı mimarisinin yansımaları görülmektedir. Eski Van Şehri'nin doğu, batı ve güneyi çift sıra surlarla, kuzeyi ise Van Kalesi'nin üzerinde bulunduğu sarp kayalıklar ile çevrelenmiştir. Kalede Urartu Krallığı'na ait kaya mezarları, sur duvarlarının bazı kısımları ve burç kalıntıları günümüze kadar ulaşabilmiştir. Şehrin merkezi konumdaki Ulu Cami ve Kızıl Minareli Cami'nin, malzeme ve yapım tekniği özellikleri bakımından Osmanlı hâkimiyetinden önce inşa edildikleri anlaşılmaktadır. Günümüze sağlam bir şekilde ulaşan Hüsrev Paşa Külliyesi ve Kaya Çelebi Camisi, Osmanlı mimari anlayışını yansıtmaktadır. Ayrıca han, hamam, medrese, imaret, ambar, askeri kışla, kilise, şapel gibi yapılar da şehir bünyesindeki yerini almıştır. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle oluşan yıkıcı sonuçlar Van kentindeki düzenin tamamen değişmesine neden olmuştur. Eski yerleşim alanında yaşam sona ermiş ve şehir kaderine terk edilmiştir. Günümüzde Eski Van Şehri olarak bilinen alanda kalenin bazı bölümleri ve şehir alanı içerisinde bulunan bazı yapılar dışında tamamen yıkılmış vaziyettedir. Günümüzde büyük bölümü yıkılmış olan Eski Van Şehri'nin yıkılmadan ve terk edilmeden önceki mevcut durumu sadece görseller aracılığıyla incelenebilmektedir. Birinci Dünya Savaşı'ndan önce yaşamın sürdüğü kent, birçok seyyah, arkeolog, tarihçi, coğrafyacı, araştırmacı ve misyoner tarafından ziyaret edilmiştir. Bu nedenle görsel olarak değerlendirilebilecek ve tarihsel nitelik taşıyan kaynaklardan elde edilecek verilere göre kentin mimari dokusu ele alınmış ve bu çalışmanın konusu olmuştur. Yapılan ziyaretler neticesinde gezginlerin bölgedeki izlenimleri, kaleme aldıkları kaynaklar ve görseller eşliğinde kentin savaş öncesindeki durumu değerlendirilmiştir.