Toplumsal Bellek Bağlamında Depremlerin, Bireylerin Gündelik Yaşam İlişkilerine Olan Etkisi: Çaldıran Depremi Örneği

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Nisa Atsak

Danışman: Mehmet Zeki Duman

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez çalışması, deprem olgusunun toplumsal bellek bağlamında incelenmesini konu edinmektedir. Çalışmanın amacı, sosyolojik çerçevede bellek ve deprem arasındaki ilişkiye odaklanarak, Çaldıran örneği üzerinde depreme ilişkin toplumsal belleğin oluşum ve aktarım süreçlerini araştırmaktır. Bu çalışma, Çaldıran depremi örneği özelinde, depremin toplumsal bellekte nasıl yer edindiğinin üzerinde durulmuştur. Bellek, geçmişin birikimlerini geleceğe taşıyan diyalektik bir köprüdür. Zihnimizdeki anılar, deneyimler ve bilgiler içinde yaşadığımız mevcut gerçekliği şekillendirerek geçmiş ile gelecek arasında sürekli bir etkileşim halindedir. Bellek, yalnızca zihnimizin bir parçası değil, aynı zamanda günlük yaşamımızın da ayrılmaz bir bileşenidir. İnsanların yaşadıkları bölgenin coğrafi özelliklerine dair edindikleri bilgi ve deneyimler, onların afet bilinçlerini, toplumsal afet kültürünü ve o coğrafyanın tarihçesini oluşturur. Toplumsal bellek, bireylerin belleklerinde yer alan hatırlama pratiklerinin ötesinde, toplumsal ilişkiler bağlamında şekillenen ve bireysel belleği de etkileyen ortak bir bellektir. Bir olayın toplumsal bellek kapsamına alınabilmesi için, birden fazla insanın o olaya doğrudan tanıklık etmesi gerekir. Depremler, tüm toplumsal yaşamı ve bireyleri derinden etkileyen travmatik olaylar olarak, toplumsal bellek üzerinde derin izler bırakmaktadır. Bu bağlamda, bu tez çalışmasının temel konusu, 24 Kasım 1976 yılında Çaldıran ve çevresinde meydana gelen, ağır can ve mal kayıplarına neden olan depremin, o dönemde Çaldıran'da yaşayan ve depremi doğrudan deneyimleyen halk tarafından nasıl hatırlandığı ve aktarıldığıdır. Nitel araştırma yöntemi kullanılarak yapılan bu çalışmada, 1976 Çaldıran depremine tanıklık eden 15 kadın ve 15 erkek ile yarı yapılandırılmış görüşme formu ile depreme dair anıların ortaya konulması amaçlanmıştır.