Abdurrahman Taha'da akıl ve ahlâk ilişkisi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri (Yl) (Tezli), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZAFER HIRSLI
Danışman: Hakan Hemşinli
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Akıl ve ahlâk ilişkisi hem Batı hem de İslâm düşünce tarihi boyunca sürekli olarak tartışılmıştır. Bu konuyu tartışanlardan biri de çağdaş İslâm düşüncesinin yaşayan önemli isimlerinden Faslı Abdurrahman Taha (d. 1944)'dır. O, aklı, kalbin bir fiili olarak; ahlâkı da insanın fıtratında mevcut ontolojik bir yapı olarak görmektedir. Bu bağlamda, onun düşüncesinde akıl ve ahlâk, birbirlerinden ayrılmayan, çeşitli yönleriyle birbirini besleyen iki gerçekliktir. Akıl ve ahlâk ilişkisine dair tartışmalarda akıl ve ahlâkı birbirinden bağımsız gören anlayışın araçsal akılla çeşitli kriz ve olumsuz sonuçlara neden olduğunu düşünen Taha'ya göre, akıl ve ahlâkı birbiriyle ilişkili gören görüş ise, aklı kalbin eylemi ve ahlâkla (amelle) yol bulan, çeşitli buhranlara çare olarak düşünmektedir. O, aklı sadece bir dereceyle sınırlı tutmayıp çeşitli mertebelere ayırmakta ve aklın şer'i amel tarafından terbiye edileceğini ve yetkinliğe ulaşacağını savunmaktadır. Ahlâka aklın değil, vahyin kaynaklık ettiğini savunan düşünür, dinsiz ve tanrısız bir ahlâkı eleştirmektedir. Tektipçi modernite anlayışının soyut/araçsal akıl (el-aklü'l-mücerred) aracılığıyla hegemonik güce dönüştüğü bir zamanda logos merkezli ve seküler ahlâk anlayışı yerine eylemin (amelin) kaynaklık ettiği kalp merkezli akıl anlayışının insan fıtratına ve vahye dayalı ahlâk anlayışını çözüm olarak görmektedir. Akıl ve ahlâkı bütünlüklü, tutarlı, eleştirel ve günümüz dünyasına çözüm üreten bir çözümle ele almaktadır. Taha'nın düşüncesinde akıl ve ahlâk ilişkisini anlamayı ve tartışmayı amaçlayan bu çalışmada, onun akıl ve ahlâk tasavvurunun ne olduğu, birbirleriyle ne tür bir ilişkiye sahip olduğu tahlil edilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede, akıl ve ahlâkın çeşitli yönleri mevcut olmasına rağmen, bunlar din felsefesinin problematiği açısından incelenmeye gayret edilmiştir. Ayrıca, akıl ve ahlâk gibi iki problematik alan, kendi açılarından geniş bir yelpazeye ve derin ayrıntılara sahipken, çalışmamızda bunların mahiyetine, bunlarla alakalı kavramlara ve teşekkül ettikleri kaynaklara yer verilmiştir. Ayrıca akıl ve ahlâkın dinle olan ilişkisini çözümlemeye ve daha belirgin hâle getirilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Din Felsefesi, Ahlak Felsefesi, Abdurrahman Taha, Akıl, Ahlâk