TÜRKİYE - İRAN İLİŞKİLERİ (1960-1990)

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FIRAT BİLİCİ

Danışman: Mehmet Pınar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İran, coğrafyası ve tarihi geçmişi ile Dünya'nın ve Orta Doğu'nun önemli ülkelerinden birisidir. Sahip olduğu stratejik konum, yaklaşık 5 bin yıllık medeniyet birikimi, devlet tecrübesi, demografik ve teokratik yapısının çok çeşitli olması İran'ın dikkat çeken özelliklerindendir. Türkiye açısından ise maddi-manevi birçok konuda paydaş olması münasebetiyle göz ardı edilmemesi gerektiği gibi gözden de kaçırılmaması gereken mühim bir komşudur. Türk tarihinde, İran ve İrani devletler önemli yer tutmaktadır. Meşhur İranlı bilgin Firdevs'i, Şahname adlı eserinde Türk-İran ilişkilerini, İskitlere kadar götürmektedir. İran, hakeza İslâm âlemi açısından da mühim bir tarihe sahiptir. Günümüz mevcut İran coğrafyası, İslâm tarihin önemli aşamalarının canlı şahidi olmuştur. İran, Hz. Ömer ile başlayan İslâm Tarihi, sırası ile Emevîler, Abbasîler, Selçuklular ile Sünni bir anlayışla 1500'lü yıllara kadar gelmiş; fakat Safevi Devleti'nin kurulmasıyla da Şiiliğin en önemli merkezi olmuştur. Bahsi geçen dönemle birlikte Osmanlı-Safevi çekişmesi de başlamıştır.(Belki buna Sünnilik-Şiilik çekişmesi de denilebilir) Önceki dönemlere kısaca değinmekle birlikte tezimizin esasını 1979 yılında gerçekleşen İran İslâm devrimi ve bunun Türk-İran ilişkilerine etkisi oluşturmaktadır. Bilhassa devrim öncesi, devrim ve devrim sonrası (1960-1990 yılları) irdeleyeceğimiz ana zaman aralığıdır. Şah yönetiminin son zamanları ile Humeyni liderliğindeki İslâm yönetiminin ilk dönemleri kapsayan bu dönemde, Türkiye-İran İlişkilerinde yaşanan mühim gelişmeler ve değişimleri inceleyeceğiz. Anahtar kelimeler: İran, Türkiye, İslâm Devrimi, Türk-Fars İlişkileri.