Kur’ân’ı Kerîm’de Siyâk ve Makâm’ın İ‘râb Tercihine Etkisi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Muhammed Şehit Hakçıoğlu

Danışman: Rıfat Akbaş

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İnsanlara itikadi ve ahlaki sorumluluklarını öğretmek ve yaşanılabilir bir toplum oluşturmak için Hz. Peygamber'e indirilen Kur'ân-ı Kerîm gerek dili gerekse muhtevâsı açısından eşsiz bir mesajdır. Bu özelliği sayesindedir ki, indirildiği ilk dönemden günümüze, barındırdığı derin manaların ortaya çıkarılması ve anlaşılabilmesi için sayısız tefsir eseri yazılmış ve yazılmaya da devam etmektedir. Her dönemde ortaya çıkan farklı ihtiyaçlar da bu tefsirlerin yöntemlerinin de farklılaşmasına sebep olmuştur. Nitekim sosyal problemlerin arttığı dönemlerde sosyolojik tefsir, edebî doygunluğa ulaşılan dönemlerde edebî tefsir, lügavî gelişmelerin arttığı son dönemlerde ise i'râb ağırlıklı tefsirlerin ağırlık kazanmış olması, dönemin ihtiyaçlarının tefsir yönelimlerini nasıl şekillendirdiğinin açık bir göstergesidir. Lügavî tefsirin alt dallarından birisi olan i'rab ilmi de Kur'ân'ın anlaşılması için önemli ve gerekli bir ilim dalıdır. Arap dilinde cümledeki ögeler, kelimelerin sonundaki alâmetlerle belirlenmektedir. Sınırlı sayıdaki alâmetlerin birden çok öğeyi belirtmede ortak kullanımı ya da bazı kelimelerde bu alâmetlerin belirlenememesi sebebiyle anlamlı bir cümlede yer alan bir kelimenin i'rabını belirlemek her zaman mümkün olmamaktadır. Bu sebeple bir metin içinde karşılaşılan her kelime için -Arap dilinin ve anlamın müsaade etmesi kaydıyla- alâmetin gösterdiği her türlü i'rab vechi mümkün görünmektedir. Öte yandan kelimelerin gerek iʿrâb vecihleri gerekse gramatik fonksiyonlarının tespiti noktasında sözlü karineler kadar anlamsal ve bağlamsal bütünlüğün de ciddi bir etkisi bulunmaktadır. Özellikle ortak kullanımı sebebiyle ortaya çıkan belirsizliğin yanı sıra bazı kelimelerin birkaç farklı anlamda kullanılması ve sarf ilmi açısından birkaç ihtimâle açık olması siyâk ve makâm şeklinde adlandırılabilecek anlamsal ve bağlamsal bütünlüğün önemini daha da arttırmaktadır. Bu bağlamda Kur'an-ı Kerim'de siyak ve makâm'ın i'rab farklılığına etkisi konusunu ele alan bu çalışma, bazı âyetleri doğru anlamanın ve delil olarak öne sürmenin birçok ölçütünün bulunduğunu ve bu ölçütlerin başında siyâk ve makâm'ın bulunduğunu örnekleriyle beraber ortaya koymayı hedeflemektedir.