Van-Bitlis yöresi XII-XV. yüzyıl mezar taşlarının İslam öncesi Orta Asya Türk mezar taşları ile bağlantıları

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2010

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Hasan Buğrul

Danışman: Osman Aytekin

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bugünkü anlam ve biçimiyle Orta Asya'daki ilk Türk mezar taşı örneklerini, Türklerin Orta Asya'da İslâmiyet'i yaygın olarak kabul ettiği IX. yüzyıla bağlamak mümkündür. Ancak IX. yüzyıl ve sonrasındaki Türk mezar taşlarının öncüsü olan dikitleri de göz ardı etmemek gerekir. Proto-Türk ve Hunlar dönemi itibarıyla kurgan / mezar başlarına taş dikme geleneğinin olduğu bilinmektedir. Bu gelenek Göktürk ve Uygurlar döneminde de devam ettirilmiştir. Bu dikitler mezar / kurgan başlarına dikilmiş olmalarından dolayı da mezar taşı zümresinden sayılmaktadırlar.Çok geniş bir coğrafî alana yayılan ve M.Ö 1000'li yıllara kadar dayanan Türk mezar taşlarının oluşumu, çeşitlenmesi ve gelişmesine bakıldığında bir takım tâbii veya farklı kültür ve inançların dış etkisinde kalması sonucunda form, simgesel anlam ve içerik bakımından farklı şekillere bürünmüş oldukları görülmektedir. Farklı şekillere bürünme, orijinalliğinin korunduğu anlamını taşımaktadır ve bu da her bir dönem mezar taşları üzerindeki bozkır kültürüne dayanan hayvan üslûbunun yoğun örneklerinden anlaşılmaktadır.Erken devir Orta Asya örneklerinin Van-Bitlis yöresi mezar taşlarına yansımasına bakıldığında, biçim, tezyin ve anlam açısından İslâm'la uyumlu hale getirilmeye çalışıldığı görülmektedir. Eski özellikleri doğrudan vermek yerine İslâmiyet'in etkisiyle de dolaylı anlatım tercih edilmiştir.Bütün bu sözü edilen hususlar göstermektedir ki, erken dönem Orta Asya ile Van-Bitlis yöresi mezar taşları ve mezar taşı fonksiyonundaki dikitlerin devir ve türleri ile bunların üzerindeki tezyin unsurlarının anlamlarına ve işleniş biçimine bakıldığında, bunların zaman içersinde bazı farklılıklara bürünmüş olmalarına rağmen hep birbiriyle bağlantılı oldukları görülmektedir.