Acara (Gürcistan) bölgesi'nde Osmanlı dönemi ve sonrası geleneksel ahşap cami mimarisi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi (Dr), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUSTAFA KAYA
Danışman: Osman Aytekin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın konusunu "Acara (Gürcistan) Bölgesi'nde Osmanlı Dönemi ve Sonrası Geleneksel Ahşap Cami Mimarisi" başlıklı doktora tezi oluşturmaktadır. Tezde, 16.-19. yüzyıl arasında, yaklaşık 300 yıl Osmanlı idaresi hâkimiyetinde kalan Acara'daki, Osmanlı dönemi ve sonrası ahşap cami mimarisinin tespiti amaçlanmıştır. Ahşap camiler, Osmanlıların yöreye gelişi ile birlikte sanat kimliği kazanmıştır. Tez kapsamında, günümüzde Gürcistan'da Acara Özerk Cumhuriyeti'ne bağlı; Kobuleti, Helvaçauri, Hulo, Keda ve Şuahevi ilçesi köylerinde sürdürülen arazi çalışmamızda 45 ahşap cami incelenmiştir. Camiler, genellikle Acariskali Vadisi'ndeki köy yerleşmelerindedir. Yapılar, kitabelerine göre 18. yy yarısı ile 20. yy başlarına tarihlenmektedir. Camilerin büyük çoğunluğu Osmanlı geç dönem eseridir. Ahşabın kısa dayanım süresi (250 yıl) nedeniyle, ilk yapılaşmadan (16. yüzyıl) herhangi bir cami ulaşamamıştır. Yapılar, başlangıçta mescit niteliğinde iken, minberlerin ilavesi ile cami işlevini kazanmıştır. Camiler, plan ve mekân açısından birbiri ile uyumludur. 45 caminin; 19'u dikdörtgen, 25'i kareye yakın ve 2'si ise karma plandadır. Subasman işlevli kâgir duvarlı zemin katları, eskiden medrese-mektep ve yakın tarihlerde depo olarak kullanılmıştır. Ahşap yığmalı dış cepheler; iki katlı, geniş saçaklı ve dört omuz kırma çatılara sahiptir. Harim mekânlarını "U" biçimde saran köşklü kadınlar mahfili, mihrap, minber, vaaz kürsüsü, rahle sekisi, bağdadi kubbe ve işlemeli tavanlar içermektedir. Camilerin tümü ahşap çandı tekniğinde inşa edilmiştir. Cepheler, kurtboğazı ve çalma boğaz teknikleri ile sabitlenmiştir. Çakma tekniği; mihrap, minber, vaaz kürsüsü, saçak, döşemeler ve tavanda ince metal çivilerle uygulanmıştır. Seçmeci süsleme karakterini; Ortaçağ'ın taş bezeme geleneği (Gürcü, Ermeni, Selçuklu), yörenin mahalli üslubu ve 19. yüzyıl Osmanlı Batılılaşma dönemi etkileri biçimlendirmiştir. Camiler; geometrik, nesnesel ve ağırlıklı olarak stilize bitkisel motif ve kompozisyonları içermektedir. Süslemeler; ceviz, ıhlamur, çam, kestane, akçaağaç tahtaları üzerine işlenmiştir. Bezemelerde; oyma-kabartma, ajur (yapıştırma), ajur (kafes), kalem işi, düz boyama, tornalama ve kumlama teknikleri mevcuttur. Camiler, Osmanlı arşiv kayıtlarına göre; köylülerce, birkaçı hayırsever ve yerel yöneticilerce inşa ettirilmiştir. Yerel ustaların yanı sıra cami örneklerinin önemli grubu, yakın çevreden (Macahel, Gonio, Arhavi, Şavşat) gelen gezici ahşap ustaları tarafından yapılmıştır. Acara camileri, mimari ve süsleme üslubu yönüyle, yakın sınır komşusu, Türkiye'nin özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi (tümüyle) ve Gürcistan'ın Ahıska'daki Osmanlı dönemi camileri (süsleme yönüyle) ile benzerlik göstermektedir. Bu tez kapsamında, Acara'daki ahşap camilerin Osmanlı mimarisindeki yeri ve önemi belirlenmeye çalışılmıştır. Camiler, sanat tarihi disiplini çerçevesinde, ilk defa bu tez ile detaylı ve bütüncül olarak araştırılmıştır. Bu tezin, Güney Kafkasya ve Osmanlı dönemi ahşap cami çalışmalarına ve sanat tarihi bilimine önemli veri sağlayacağı ümidi taşımaktayız. Bu tezin, tüm safhaları; saha çalışması, çağdaş kaynaklar, arşiv belgeleri, fotoğraflar ve çizimlerle desteklenmiştir.