Diyarbakır’da Seçmen Eğilimi ve Siyasal Temsil (1980-2018)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Meyrem Akdağ
Danışman: Mehmet Zeki Duman
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın konusu 1983 ve 2018 yılları arasında Türkiye'de gerçekleştirilen genel seçimlerde Diyarbakır ilinde seçmen eğiliminin ne yönde ve siyasal temsilin ne düzeyde olduğudur. Türkiye'de belirtilen tarihlerde yapılan genel seçimlerde, Diyarbakır seçmen eğilimini gerek il düzeyinde ve gerekse de ilçeler düzeyinde açıklayabilmek, temelde ne tür parametreler ekseninde söz konusu eğilimin gerçekleştiğini, ilçeler nezdinde ne tür benzer ve farklı eğilimlerin olduğunu tespit etmek ve aynı zamanda seçmenlerin ne ölçüde temsil edildiklerini ortaya koyabilmek söz konusu bu çalışmanın ana amacını oluşturmaktadır. İkincil verilerin kullanıldığı bu çalışmada ağırlıklı olarak doküman incelemesi yapılmış ve bu bağlamda Yüksek Seçim Kurulu'nun genel seçim sonuçları, Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümleri ve Meclis Tutanakları, Diyarbakır'ın sosyolojik yapısına dair Türkiye İstatistik Kurumu'nda (TÜİK) yer alan veriler temel kaynak olarak kullanılmıştır. İl ve ilçeler düzeyinde ne tür benzer ve farklı bir seçmen eğilimi olduğunun tespitine yönelik ArcGis yazılımı kullanılarak dönemlik Diyarbakır seçim haritası çizilmiştir. Bu yöntem ile hem ilçelerdeki seçimlere katılım oranları hem de pasta grafikler aracılığıyla partilerin aldıkları oy oranları gösterilmiştir. Kürt etnik kimliği üzerinden ideolojik tabanlı siyaset yapan legal düzeydeki partilerin (HEP'in) ortaya çıkmasıyla birlikte -özellikle 1991 genel seçimleri itibariyle- Diyarbakır'da seçmen eğiliminin ülke geneline kıyasla tamamen farklılaşmaya başladığı görülmüştür. Bu süreçte Kürt siyasal hareketine karşı Siyasal İslam da yükselişe geçmiş ve seçmen davranışında önemli ölçüde günümüze kadar belirleyici olmuştur. Seçmenler ağırlıklı olarak HEP'in ardılları ile Milli Görüş geleneğinden gelen sağ partiler ekseninde konumlanmıştır. Partilerin yeniden tanımlandığı 2002 seçimleri ile birlikte Milli Görüş geleneğinden ayrılan Yenilikçiler grubunun kurduğu AK Parti Diyarbakır'da merkez sağa oy veren seçmenlerin bir araya geldiği bir çatı partisi olmuştur. Söz konusu bu seçim dönemi itibariyle Diyarbakır'da siyasi tercihler bakımından HEP'in ardılı partiler ve AK Parti ekseninde gelişen iki siyasal yapı 2018 seçimlerine kadar seçmen davranışında büyük ölçüde belirleyici olmuştur. Kürt siyasal hareketinin desteklediği partilerin seçim sistemi dolayısıyla meclise giremediği 1987, 1995 ve 1999 seçim dönemlerinde aşiret reisliği, ağalık ve şeyhlik gibi kurumların Diyarbakır siyasal alanındaki etkisi yüksek olmuştur. Nitekim seçime giren diğer partilerin bazı aşiret liderlerine, ağalar ve şeyhler gibi yerel aktörlere milletvekili aday listelerinde önemli ölçüde yer verdiği ve bunların da büyük bir kısmının meclise girdiği görülmüştür. HEP geleneğinden gelen partilerin ilde seçmen tabanını genişletip güçlendiği dönemlerde -gerek bir seçim stratejisi olarak bağımsız adaylarla seçime katıldıkları dönemlerde (2007-2011) ve gerekse ülke barajını aşıp meclise girdiği dönemlerde (7 Haziran 2015, 1 Kasım 2015 ve 2018)- yerel aktörlerin siyasal yaşamdaki etkisi önemli ölçüde kırılmıştır. Başka bir ifadeyle Kürt siyasal partilerin bölgede güçlenmesiyle birlikte bu türden yapıların siyasal yaşamda etkisi önemli düzeyde azalmıştır. Temsiliyet açısından Diyarbakır seçmeni en yüksek temsil düzeyine %98,5 ile çifte barajlı d'Hondt seçim sisteminin uygulandığı 1991 seçimlerinde ulaşmıştır. En düşük temsil düzeyi ise %21,9 ile yalnızca AK Parti ve CHP'nin meclise girebildiği ülke barajlı d'Hondt seçim sisteminin uygulandığı 2002 seçimlerinde gerçekleşmiştir.