KARASU ÇAYI (VAN) KUM ALIM FAALİYETLERİNİN SU KALİTESİ VE İNCİ KEFALİ (Alburnus tarichi, GULDENSTAEDT 1814) POPULASYONU ÜZERİNE ETKİLERİ

ATAMAN ALTUĞ ATICI

KARASU ÇAYI (VAN) KUM ALIM FAALİYETLERİNİN SU KALİTESİ VE İNCİ KEFALİ (Alburnus tarichi, GULDENSTAEDT 1814) POPULASYONU ÜZERİNE ETKİLERİ

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Su Ürünleri Mühendisliği (Dr) (Tezli), Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2017

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ATAMAN ALTUĞ ATICI

Eş Danışman: Fazıl Şen

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Karasu Çayı üzerinde faaliyet gösteren kum alım işlemlerinin ve kum ocaklarının çayın su kalitesi ve inci kefali populasyonuna olan etkileri araştırılmıştır. Çalışmada beş ayrı noktada su sıcaklığı, pH, çözünmüş oksijen, oksijen doymuşluğu, elektriksel iletkenlik, tuzluluk, bulanıklık ve debi ölçümleri yerinde belirlenirken, bu noktalardan alınan su örnekleri laboratuvara getirilerek, klorür, tuzluluk, kalsiyum, magnezyum, karbonat, bikarbonat, toplam sertlik, toplam alkalinite, alüminyum, krom, siyanür, amonyum, amonyak, nitrit, nitrat, sülfat, fosfat, kobalt, nikel, çinko, bakır, florür, manganez, molibden, demir, silisyum, silisyumoksit, AKM, BOİ, KOİ ve mikrobiyolojik analizler yapılmıştır. Su kalitesi analizleri dışında kum ocakları ve kum alım faaliyetlerinin inci kefali üzerine olan etkilerini belirlemek için laboratuvar ortamında askıda katı madde (AKM) – bulanıklık denemesi kurulmuş, yapılan deneme ile yumurta ve larvaların nasıl etkilendiği belirlenmiştir. Örnekleme noktaları kum ocağının olmadığı en üst noktadan başlanarak, kum ocaklarının bulunduğu noktaları ve kum ocaklarından sonraki noktaları kapsayacak şekilde belirlenmiştir. Arazi çalışmaları 2014 Haziran – 2016 Mayıs tarihleri arasında iki yıl süresince aylık örneklemeler şeklinde devam etmiştir. Yerinde yapılan ölçümlerde iki yıl süresince ortalama su sıcaklığı 12.6±0.7 (0.2 - 25.5) ºC, pH 8.36±0.02 (7.72 - 8.87), ÇO 9.7±0.19 (6.53 - 16.50) mg/L, OD % 102.7±1.6 (67.2 - 156.2), Eİ 518.0±7.2 (338 – 670) μS/cm, tuzluluk ‰ 0.31±0.03 (0.22 - 0.36), bulanıklık 180.0±18.28 (2.6 - 689.3) NTU ve debi 2.02±0.10 (0.96 - 5.48) m3/sn olarak belirlenmiştir. Laboratuvar analizlerinde ortalama klorür 23.3±0.4 mg/L, kalsiyum 110.9±3.2 mg/L, magnezyum 77.8±0.8 mg/L, karbonat 0.0±0.0 mg/L, bikarbonat 457.9±62.1 mg/L, toplam sertlik 583.8±5.4 mg/L, toplam alkalinite 478.8±4.2 mg/L, nitrit 23.9±1.0 µg/L, nitrit azotu 9.3±0.6 mg/L, nitrat 3.4±0.1 mg/L, nitrat azotu 9.3±0.6, amonyum 0.49±0.05 mg/L, amonyak 0.52±0.05 mg/L, amonyak azotu 0.44±0.05 mg/L, sülfat 21.3±0.5 mg/L, ortofosfat 0.23±0.01 mg/L, fosfor 0.11±0.01 mg/L, alüminyum 7.2±1.0 µg/L, toplam demir 0.12±0.01 mg/L, krom 21.2±0.9 µg/L, çinko 15.6±1.0 µg/L, bakır 0.2±0.0 µg/L, florür 0.11±0.01 mg/L, mangan 1.3±0.1 mg/L, molibden 1.9±0.1 mg/L, siyanür 8.51±0.71 µg/L, kobalt 27.8±1.3 µg/L, nikel 18.1±1.0 µg/L, silisyum 12.9±0.68 mg/L, silisyumoksit 27.3±1.46 mg/L, AKM 212.5±18.7 mg/L, BOİ5 7.1±0.34 mg/L, KOİ 10.4±0.51 mg/L ve fekal koliform 538.3±69.7 koloni/100 ml olarak belirlenmiştir. AKM – bulanıklık denemesinde beş farklı deneme grubu (0, 10, 50, 100 ve 600 mg/L AKM; sırasıyla kontrol, G1, G2, G3 ve G4) oluşturulmuştur. Üç farklı yumurta denemesinin yapıldığı çalışmada canlı larva (CL), ölü larva (ÖL), açılmayan yumurta (AY) sayıları ve yüzdeleri belirlenmiştir. Açılan yumurta sayısı ve yüzdesi en fazla olan gruplarda canlı larva sayısı da yüksek çıkmıştır. AKM miktarının yüksek olduğu gruplarda yumurtadan çıkan larva sayısı düşük olmuştur. Larva denemelerinde deneme başlangıcında eşit sayıda larva varken, deneme sonunda gruplarda ölü larva sayısı en yüksek AKM miktarının yüksek olduğu G2 (50 mg/L AKM), G3 (100 mg/L AKM) ve G4 (600 mg/L)'te çıkmıştır. Larva denemelerinde yaşama oranı en iyi AKM miktarının düşük olduğu kontrol grubu (0 mg/L AKM) ve G1 (10 mg/L AKM)'de gerçekleşmiştir. Larva denemelerinde son canlı ağırlık (SCA), spesifik büyüme oranı (SBO) ve oransal büyüme (OB) değerleri en yüksek kontrol grubu ( 0 mg/L AKM) ve G1 (10 mg/L AKM)'de elde edilirken, AKM miktarının yüksek olduğu G2 (50 mg/L AKM), G3 (100 mg/L AKM) ve G4 (600 mg/L AKM)'te bu değerler düşük çıkmıştır. Yapılan su kalitesi analizleri ve AKM – bulanıklık denemeleri sonucunda Karasu Çayı'nın çevre yerleşimlerden, kum alım faaliyetlerinden, kum ocaklarından ve F tipi cezaevinden kaynaklı kirlilik unsurlarından olumsuz etkilendiği, çayın su kalitesinin ve üreme göçü yapan inci kefalinin zarar gördüğü belirlenmiştir.