Erken dönem Mu'tezilî düşüncenin teşekkül süreci
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUHAMMED RAGIP KAPLAN
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Burhaneddin Kıyıcı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mu'tezile, müslümanlar arasındaki ihtilaf alanlarına dair farklı yaklaşımı, din anlayışındaki özgürlükçü tarzı ile İslâm düşünce tarihinin erken döneminde ortaya çıkmıştır. Dinin anlaşılması ve yorumlanmasında aklı önceleyen sistemleri ile İslâm düşüncesinin gelişmesindeki rolleri itibarıyla ayrıca büyük bir öneme haiz olmuştur. Bu itibarla çalışmamız, Mu'tezile'nin bir mezhep olarak ortaya çıkışında etkili olan dinî, siyasî, sosyal, kültürel vb. sebeplerin detaylı olarak incelenmesi ve Usûl-i hamsenin oluşumunun aydınlatılması amacıyla ilk iki imamı Vâsıl b. Atâ ve Amr b. Ubeyd dönemi ile sınırlandırılmıştır. Mu'tezile'nin zuhuruna etki eden sebeplerin çeşitlilik göstermesi çalışmamızda analitik bir yöntem kullanmamızı; Mu'tezile'nin ilk iki imamının günümüze ulaşabilen eserlerinin olmamasından ötürü sonraki dönem Mu'tezilî kaynakların dışında Ehl-i sünnet ve Şîa kaynaklarına da müracaat edilmesi ayrıca karşılaştırmalı araştırma metoduna da başvurmamızı gerektirmiştir. Araştırmamızda Mu'tezile'nin ortaya çıkışına ve esaslarının teşekkülüne etki eden siyasî, sosyal, kültürel ve dinî olmak üzere birden fazla etkinin olduğu saptanmıştır. Mu'tezile'nin bu etkilerin bir sunucu olarak ortaya çıktığı ve temel düşüncelerinin çerçevesini oluşturan "Usûl-i hamse"nin, Mu'tezile'nin kurucu imamı Vâsıl b. Atâ tarafından oluşturulduğu tespit edilmiştir. Usûl-i hamsenin her bir esasının, farklı bir kesime tepki olarak ortaya çıktığı ve temel dini sabitelere vurgu yaptığı belirtilmiştir. "tevid" esası ile dinin saf akidesini koruma, "adalet" ile özgür ve sorumlu bireye vurgu, "va'd ve vaîd" ile suç-ceza dengesinin korunarak dinin caydırıcılık prensibini muhafaza, "menzile beyne'l-menzileteyn" ile dinde vasatı esas alma ve "emri bi'l maruf ve nehiy ani'l-münker" ile denge ve denetleme sisteminin kurulup savrulmaları önleme amacının güdüldüğü sonucuna varılmıştır. Bu temel anlayışı ile Mu'tezile'nin teşekkül döneminde önemli bir toplumsal muhalefet oluşturduğu ve geniş bir yayılma alanı bulduğu ortaya konulmuştur.