LAFIZ-MANA İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA YAPAY ZEKA PROGRAMLARININ GÜVENİRLİĞİNİN KARŞILAŞTIRILMASI: GEMİNİ VE DEEPSEEK ÖZELİNDE
Dijital Dönüşüm ve İlahiyat Bilimleri II, Doç. Dr. Münir Ecer,Doç. Dr. Hakan Hemşinli,Doç. Dr. Rıfat Akbaş,Dr. Öğr. Üyesi Zülal Asanatuci,Arş. Gör. Sena Meysun Timurtaş, Editör, Nida Yayıncılık, İstanbul, ss.482-493, 2026
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
- Basım Tarihi: 2026
- Yayınevi: Nida Yayıncılık
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Sayfa Sayıları: ss.482-493
- Editörler: Doç. Dr. Münir Ecer,Doç. Dr. Hakan Hemşinli,Doç. Dr. Rıfat Akbaş,Dr. Öğr. Üyesi Zülal Asanatuci,Arş. Gör. Sena Meysun Timurtaş, Editör
- Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Lafız ve mana ilişkisi pek
çok disipline konu olmaktadır. Zira kişilerin metinlerden yahut sözlü
iletişimden hareketle ulaşmak istedikleri nihai nokta doğru anlamın tespitidir.
Anlamların tedâvül alanını da lafızlar teşkil ettiğinden dolayı bu iki olgu
arasında ayrılmaz bir ilişki mevcuttur. Zira lafızlar yoluyla anlamlara kıyafet
giydirilmektedir. Fıkıh usulü, kelâm, dilbilim vb. birçok alanda temel yapı
taşı sayılan lafız-mana ilişkisi bu çalışmada dilbilimsel çerçeveden ele
alınmaktadır. Lafzın manaya delâleti bağlamında birtakım kategoriler sarf,
nahiv, belagat, fıkhu’l-lüğa gibi eserlerde ele alınmaktadır. Örneğin; müşterek
lafızlar, zıt lafızlar, talaffuzu benzer anlamı farklı lafızlar, telaffuzu
aynı, anlamı zıt lafızlar veya mastarının değişmesi ile bir lafzın birçok
anlama delâlet etmesi gibi hususlar bu bağlamda ele alınmaktadır. Bu noktada
Sîbeveyhi’n (ö. 180/796) el-Kitâb’ında, İbn Fâris’in (ö. 395/1004) es-Sâhibî fî
fıkhi’l-lüğa adlı eserinde, Es-Seâlibî’nin (ö. 429/1038) Fıkhu’l-lüğa adlı eserinde ve İbn Mekkî’nin (ö. 501/1108 [?]) Teskîfu’l-lisân ve
telkîh’l-cenân isimli eserinde bu kategoriler tespit edilmiştir. Öte yandan
hayatın birçok alanına dahil olan yapay zekâ teknolojisi akademik hayatı da
etkilemektedir. Kaynak sunma, verileri analiz etme ve yorumlama, çeviri yapma
vb. birçok fonksiyona sahip olan yapay zekâ teknolojisi bu bağlamda birtakım
metodolojik ve epistemik problemleri beraberinde getirdiğinden, çeşitli
yönlerden test edilmeleri ve değerlendirmeleri de zorunlu hâle gelmiştir. Zira
akademik çalışmaların yapay zekadan faydalanma noktasında hangi hususlara
dikkat edilmesi önem arz etmektedir. Böylece yanlış yönlendirmeler minimum
düzeye indirilecektir. Bununla beraber her yapay zekâ programının belli
alanlarda diğerlerine göre ön plana çıktığı görülmektedir. Bu çalışmada da
zikredilen lafzın manaya delaletinin kategorileri tespit ettiğimiz eserler
çerçevesinde Gemini ve DeepSeek yapay zekâ programlarına sorulacaktır. Sorular
öz ve basit bir şekilde seçilecek ve bu şekilde hedeflenen cevapların alınması
maksimum düzeye çıkartılmaya çalışılacaktır. Sorulan sorular, zikredilen
eserlerde “nerede” ve “ne şekilde” geçtiği üzerine inşa edilecektir. Yapay zekâ
programlarından alınan cevaplar karşılaştırılacak ve hangisinin daha güvenilir
bilgi getirdiği tespit edilmeye çalışılacaktır.