A Meta-Synthesis Study on the Teaching of Religions Other Than Islam in Schools in Türkiye

Din, toplumsal barış ve dayanışmanın işlevsel bir şekilde yürütülmesinde tarih boyunca önemli bir rol üstlenmiştir. Modern dönemde sekülerleşmenin etkisiyle bu rol kısmen itibar kaybı yaşamış olsa bile bugün halen özellikle küresel çatışmanın azaltılması ve barışın tesis edilmesinde dinin rolünden faydalanılmaya çalışılmakta, dinler birer referans ve kaynak olarak kullanılmaya devam etmektedir. Toplumsal anlamda barışın tesis edilmesinde ve çatışmaların ortadan kaldırılmasında dinin etkisinden ve gücünden yararlanılan alanlardan biri de din eğitimidir. Din eğitimi ile ilgili geliştirilen öğretim programlarında yaşayan dünya dinleri tarihsel süreç, ontolojik ve epistemolojik birikim, temel inanç öğretileri ve güncel durumlarıyla ele alınmakta; bu dinler inanca saygı, hoşgörü temelli ilkelerle belli süreçler göz önünde bulundurularak bireylere aktarılmaya çalışılmaktadır. Türkiye’deki Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinin öğretim programında da İslâm’ın dışındaki diğer dinlerle ilgili üniteler yer almaktadır. Bu kapsamda güncel Ortaöğretim programına bakıldığında 11. sınıfın 5. ünitesinde Yahudilik ve Hristiyanlık, 12. sınıfın 5. ünitesinde de Hint ve Çin Dinlerine yer verildiği görülmektedir. Programda bu dinlerin nesnel, betimleyici, kendi kavramları, kaynakları ve kabulleriyle ele alınmasına özen gösterildiği ifade edilmiştir. Türkiye’deki din derslerinde İslâm dışındaki dinlerin yer alması, farklı açılardan bilimsel araştırmalara konu olmuş, bu alanda hatırı sayılır bir literatür ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye’deki zorunlu din derslerinde İslâm dışındaki dinler ile ilgili yapılan çalışmaların ele alınması ve bu çalışmaların bulguları ile sonuçlarının bir bütün halinde değerlendirilerek genel bir çerçevenin ortaya çıkarılmasıdır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan meta-sentez yöntemine uygun olarak hazırlanmıştır. Meta-sentez, araştırılmayı bekleyen bir problem veya konuyla ilgili nitel araştırmaların tespit edilmesine, bu araştırmaların bulgu ve sonuçlarından hareketle o konuyla ilgili genel bir çerçeve ve panoramik bir fotoğrafın ortaya konulmasına dayalı bir yöntemdir. Bu yönteme uygun olarak Türkiye’deki din derslerinde diğer dinleri konu alan nitel araştırmalar tespit edilmiş ve araştırma grubu oluşturulmuştur. Araştırma grubunda 1’i yüksek lisans tezi, 1’i doktora tezi ve 9’u makale olmak üzere toplam 11 çalışma yer almıştır. Bu çalışmaların bulguları ve sonuçları araştırmacı tarafından incelenerek kodlanmış, daha sonra ortak temalara ulaşılmıştır. Veri analizi sonucunda gereklilik, öğretmen, öğrenci, program, öğretme durumu ve ders kitapları olmak üzere altı tema elde edilmiştir. Bu temalar, bağlı bulunduğu alt tema ve kodlar etrafında ele alınıp yorumlanmış, tartışılmış ve sonuçlandırılmıştır. Araştırmada elde edilen sonuçlara göre Türkiye’deki din derslerinde İslâm dışındaki dinlerin öğretimi dinlerin kendi kaynakları, yaklaşımları, toplumsal barış ve saygı, ötekini bilme ve tanıma açısından Cumhuriyet tarihi boyunca olumlu yönde bir gelişim göstermiş ve bu konuda ilerleme kaydedilmiştir. Bununla beraber öğretim programı, öğretmen, öğretim durumu ve ders kitapları açısından aşılmayı bekleyen bazı yapısal ve pedagojik problemler bulunmaktadır. Elde edilen sonuçlar çerçevesinde Millî Eğitim Bakanlığı’nın din öğretimi program geliştirme süreçlerinin gelecek planlamaları ve konuya ilgi duyan araştırmacılar için öneriler sıralanmıştır. Çalışmanın bulgu, sonuç ve önerilerinin Türkiye’de İslâm dışındaki dinlerin öğretimine ilişkin bilimsel literatürün tanınmasında ve araştırılmayı bekleyen yeni konuların keşfedilmesinde kaynak değeri taşıyacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: Din Eğitimi, Örgün Din Eğitimi, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi, Diğer Dinler, Meta-sentez