Akademik Veri Yönetim Sistemi
18. ULUSLARARASI İSTANBUL BİLİMSEL ÇALIŞMALAR KONGRESİ, İstanbul, Türkiye, 30 - 31 Aralık 2025, ss.307-325, (Tam Metin Bildiri)
İstanbul Türkiye’deki 12 düzey-1 bölgesinden biridir. Bu bölgede TR10 düzey-2 bölgesi ve İstanbul düzey-3 bölgesi bulunmaktadır. İstanbul bölgesi yaklaşık 15,7 milyonluk nüfusu ile en kalabalık düzey-
1 bölgesi olup yüz ölçüm açsından ise yaklaşık 5456 km²’yle 12 bölgenin en küçüğüdür. Bu çalışmanın amacı 2007-2024 yılları arasında İstanbul düzey-1 bölgesinde nüfus yapısının değişimini ve bu değişime neden olan faktörleri incelemektir. Çeşitli değişkenlerin zamansal değişimini inceleyen bu çalışmada nicel yöntem kullanılmıştır. Çalışmada Türkiye İstatistik Kurumu’nun verileri kullanılmış olup nüfus miktarı, nüfusun yıllık artış hızı, ortanca yaş, bağımlılık oranı ve cinsiyet oranı verileri 2007-2024
dönemini kapsarken net göç hızı verisi 2008-2024 dönemini, toplam doğurganlık, kaba doğum ve kaba ölüm verileri ise 2009-2024 dönemini kapsamaktadır. İstanbul düzey-1 bölgesinde 2007 yılında 12.573.836 olan nüfus, 17 yılda 3.127.766 artarak 2024’te 15.701.602’ye çıkmıştır. Diğer bir ifadeyle bölgede nüfus 17 yılda %24,9 ve yıllık %1,46 artmıştır. Toplam doğurganlık hızının düşük olduğu bölgede nüfusun hızla artmasının nedeni net göç hızının genellikle yüksek olmasıdır. Nitekim bölgede 2009’da 1,77 olan toplam doğurganlık hızı 2024’te 1,2’ye, aynı süreçte ham doğum oranı da ‰ 16,4’ten ‰9,9’a inmiştir. 2008-2024 arasında İstanbul bölgesinde net göç hızı 10 yıl artı değer alırken geri kalan 7 yılda eksi değer almıştır. Net göç hızı artı değer aldığı yıllarda kabaca ‰1 ile ‰9 arasında değişirken eksi değer aldığı yıllarda ise ‰-1 ile ‰-14 arasında değişmiştir. Öteden beri Türkiye’nin 80 vilayetinden göç alan İstanbul’un özellikle 2016 yılı sonrasında daha çok göç veren bir bölge olduğu dikkat çekmektedir. Bunun nedenleri çok fazla olup ekonomik kriz, ulaşım probleminin bir türlü çözülememesi, Suriye iç savaşı sonrasında ile yönelen göçten dolayı kiraların yükselmesi ve düşük ücretle çalışanların sayısının hızla artması, bunların en başta gelenleridir. İstanbul bölgesinde son 17 yılda nüfus artarken demografik yapı değişmiştir. Bölgede toplam doğurganlık ve ham doğum hızının
giderek azalması ve ortanca yaşın yükselmesi ile birlikte 0-14, 15-64 ve 65+ yaş gruplarının toplam nüfustaki payı değişmiştir. Bölgede 2007’de %24,1 olan çocuk nüfusun payı, 2024’te %19,4’e inmiş,
aynı süreçte çalışma çağındaki nüfusun payı %69,9’dan %72,3’e ve yaşlı nüfusun payı %5,9’dan %8,3’e çıkmıştır. Verilerden de anlaşılacağı üzere bölgede çocuk nüfusun payı azalmış çalışma çağındaki nüfus ve yaşlı nüfusun payı artmıştır. Bölgede nüfusun yaş yapısının değişmesi bağımlılık oranlarının da değişmesine neden olmuştur. 2007’de %34,7 olan çocuk bağımlılık oranı 2024’te %26,8’e inmiş, aynı süreçte yaşlı bağımlılık oranı ise %8,4’ten %11,5’e çıkmıştır. Genç bağımlılık oranının azalması ile 2007’de %43,1 olan toplam bağımlılık oranı 2024’te %38,3’e inmiştir. Bu süreçte bölgenin nüfus piramidi değişmiş ve ortanca yaş 29,2’den 34,5’e çıkmıştır. Nüfus piramidinin alt kısmı daralırken orta ve üst kısım ise yaşlanmanın artması ile genişlemiştir. Toplam doğurganlık hızının giderek azaldığı bölgede yakın gelecekte demografik yapı değişmeye devam edecek ve yaşlı nüfusun payı giderek artacaktır.