Gevaş Selçuklu Mezarlığında Ünik Bir Mezar Sandukası

Creative Commons License

Özbek G.

Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, cilt.73, ss.121-147, 2026 (TRDizin)

Özet

Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda tespit edilen ve biçim, bezeme ve epigrafik özellikleri bakımından dikkat çeken bir mezar sandukası, bu araştırmanın temel inceleme konusunu oluşturmaktadır. Anadolu Selçuklu geleneği çerçevesinde Orta Çağ Türk mezar sanatının önemli merkezlerinden kabul edilen Van Gölü Havzası’ndaki Gevaş, taş işçiliği ve epigrafik eser yoğunluğuyla zengin bir kültür çevresi oluşturmaktadır. Gevaş Selçuklu Mezarlığı’nda Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü izniyle 12.08.2022 tarihinde Van Müzesi başkanlığında ve Doç. Dr. Ercan Çalış’ın bilimsel danışmanlığında başlatılan çalışmalar, 2025 yılından itibaren Cumhurbaşkanlığı kararıyla kazı başkanlığı statüsünde yürütülmeye başlanmıştır. 2025 kazı sezonunda "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında 44 açmada yürütülen çalışmalarda 108 mezar incelenmiş ve araştırma konusu olan mezar sandukası da bu çalışmalar sırasında tespit edilmiştir. Bu süreçte toplam 171 mezar taşının zemin blokaj işlemleri tamamlanarak ayağa kaldırılmış; bunların 102’sinin sanduka, 55’inin baş şahidesi ve 14’ünün ayak şahidesi olduğu tespit edilmiştir. Toplumsal bellekte köklü bir geçmişe sahip olan mezar taşı geleneği, Orta Asya’dan İslamiyet sonrasına evrilen süreçte inanç, estetik ve toplumsal değerlerin somut göstergesi olmuştur. Bu bağlamda ele alınan çalışma konusu sanduka, Hicri 748 (Miladi 1347) tarihlidir. Dikdörtgen kaideli gövdesi ve üçgen prizmatik üst örtüsüyle tipik sanduka formunu yansıtan eser, ön yüzeyindeki bezeme kuşağı ve yanlardaki sütunce biçimli elemanlarıyla Selçuklu taş işçiliği içerisindeki yerini belirginleştirmektedir. Kitabesine göre "Şehbur bin Emir" adına düzenlenen bu mezar yapısı üzerinden, eserin Selçuklu mezar sanatı içerisindeki özgün konumu analiz edilmiştir. Çalışmada ayrıca bu sanduka özelinde, Gevaş Selçuklu Mezarlığı’ndaki tüm mezar taşlarının kültürel miras değerleri ve sanatsal kimlikleri disiplinlerarası bir perspektifle değerlendirilmektedir.  

The present study focuses on a sarcophagus identified in the Gevaş Seljuk Cemetery, which is noteworthy for its formal, ornamental, and epigraphic features. Within the framework of the Anatolian Seljuk tradition, Gevaş, located in the Lake Van Basin and regarded as one of the important centers of medieval Turkish funerary art, constitutes a rich cultural environment characterized by its stone craftsmanship and abundance of epigraphic works. The studies initiated in the Gevaş Seljuk Cemetery on 12 August 2022, with the permission of the General Directorate of Cultural Heritage and Museums, under the direction of the Van Museum and with the scientific consultancy of Associate Professor Ercan Çalış, have been conducted under the status of an excavation since 2025 pursuant to a Presidential decision. During the 2025 excavation season, 108 graves were examined in 44 excavation trenches as part of the “Heritage for the Future Project,” and the sarcophagus examined in this study was also identified during these investigations. In this process, ground stabilization works were completed and a total of 171 tombstones were re-erected; 102 of these were identified as sarcophagi, 55 as headstones, and 14 as footstones. The tradition of funerary monuments, which has a deep-rooted place in collective memory, has served as a tangible manifestation of beliefs, aesthetic values, and social values throughout the process of transformation from Central Asia to the post-Islamic period. The sarcophagus examined in this context is dated to AH 748 (AD 1347). Reflecting the typical sarcophagus form with its rectangular-based body and triangular-prismatic upper covering, the monument occupies a distinctive place within Seljuk stone craftsmanship through its ornamental band on the front surface and column-like elements on its sides. According to its inscription, this funerary monument was commissioned for “Şehbur bin Emir,” and its distinctive position within Seljuk funerary art is analyzed through this monument. In addition, the cultural heritage values and artistic identities of all tombstones in the Gevaş Seljuk Cemetery are evaluated from an interdisciplinary perspective, with particular reference to this sarcophagus.