Câhiliye Şiirinde Peygamber İsimleri: Kur’ân Öncesi Nübüvvet Algısına Kavramsal Bir Yaklaşım

Creative Commons License

AKBAŞ R., güngör i.

Harran ilahiyat dergisi (Online), sa.55, ss.332-357, 2026 (TRDizin)

Özet

Câhiliye dönemi şiiri, erken Arap toplumunun dinî ve kültürel dünyasını yansıtan temel bir kaynak niteliği taşımaktadır. Bu şiir mirasında yer alan peygamber isimlerine yönelik göndermeler, Kur’ân öncesi Arap toplumunun nübüvvet olgusunu nasıl algıladığına ve semavî geleneklerle hangi düzeyde temas kurduğuna dair, özellikle sözlü kültür ve kolektif hafıza bağlamında önemli ipuçları sunmaktadır. Bu çerçevede, Câhiliye şiirinde yer alan peygamber isimlerinin hangi bağlamlarda ve ne tür anlam katmanlarıyla kullanıldığını tespit etmek, dönemin peygamber algısını anlamaya yönelik temel bir imkân sunmaktadır. Binaenaleyh çalışmada, Câhiliye şiirinde geçtiği tespit edilen peygamber isimleri merkeze alınarak dönemin peygamber algısı incelenmiştir. Çalışmada yalnızca klasik biyografik ve edebî kaynaklarda açık biçimde Câhiliye döneminde yaşadığı belirtilen şairlerin beyitleri dikkate alınmış, İslâmî etkiler taşıma ihtimali bulunan muhadram şairler ile İslâm sonrası döneme ait şairlerin şiirleri kapsam dışı bırakılmıştır. Böylece, İslâm öncesi Arap toplumunun peygamberlere dair özgün algısını yansıtmaya elverişli bir veri zemini oluşturulmuştur.Çalışmada, Hz. Âdem, Hz. Nûh, Hz. İbrâhîm, Hz. Lût, Hz. Ya‘kûb, Hz. Yûsuf, Hz. Mûsâ, Hz. Hârûn, Hz. Dâvûd, Hz. Süleyman, Hz. Yûnus ve Hz. Îsâ gibi peygamberlere ait isim ve unvanların farklı bağlamlarda kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu kullanımların, kimi zaman doğrudan isimlendirme, kimi zaman “Halîl”, “İsrâîl” ve “Mesîh” gibi unvanlar üzerinden gerçekleştiği görülmektedir. Söz konusu atıflar, tarihî şahsiyetlere gönderme yapmanın ötesinde, ahlâkî örneklik, meslekî maharet (Hz. Dâvûd örneğinde olduğu gibi) ve toplumsal aidiyet gibi anlam katmanları taşımaktadır. Buna karşılık “Eyyûb” isminin peygamberden ziyade kabile aidiyetini ifade edecek şekilde kullanıldığı, “Muhammed” isminin ise özel isimden çok bir övgü ifadesi olarak geçtiği dikkat çekmektedir. Ayrıca Hz. Îsâ’ya yönelik bazı adlandırmaların Kur’ân’daki söylemlerle paralellik arz etmesi, söz konusu kültürel hafızanın sürekliliğine işaret etmektedir. Çalışmada, kapsamlı bir etimolojik çözümleme hedeflenmemekle birlikte, peygamber isimlerine ilişkin etimolojik değerlendirmelere de yer verilmiştir. Beyitlerdeki kullanımlar ise yalnızca tercüme ve yorum düzeyinde bırakılmayarak, yer yer Kur’ân-ı Kerîm’deki ilgili kıssa ve söylemlerle karşılaştırmalı biçimde ele alınıp değerlendirilmiştir.Çalışmada elde edilen bulgular, peygamber isimlerinin şiirde rastlantısal ya da yalnızca edebî bir amaçla kullanılmadığını, aksine tarihî figürler, toplumsal aidiyet ve meşruiyet kavramlarıyla birlikte ahlâkî ve dinî otoriteye atıf yapan işlevsel referanslar olarak kullanıldığını göstermektedir. Bu yönüyle söz konusu çalışma, Câhiliye şiirindeki peygamber atıflarını kavramsal bir çerçevede nübüvvet algısıyla ilişkilendirerek bu atıfların işlev ve anlam katmanlarını ortaya koymakta ve bu yönüyle mevcut literatüre yeni ve bütüncül bir yorum perspektifi kazandırmaktadır.
Pre-Islamic (Jāhilī) poetry constitutes a primary source reflecting the religious and cultural world of early Arab society. References to the names of prophets within this poetic heritage provide significant clues - particularly in the context of oral culture and collective memory - regarding how pre-Qur’ānic Arab society perceived the phenomenon of prophethood and the extent to which it engaged with earlier heavenly traditions. In this respect, identifying the contexts in which prophetic names appear in Jāhilī poetry and examining the semantic layers associated with these usages offer an important framework for understanding the perception of prophethood in the period. Accordingly, this study investigates the perception of prophethood in pre-Islamic Arab society through an analysis of the prophetic names identified in Jāhilī poetry. The study considers only the verses of poets who are explicitly identified in classical biographical and literary sources as belonging to the pre-Islamic period. Poems attributed to muḥaḍram poets - whose works may have been influenced by Islam - as well as poets from the Islamic period were excluded from the scope of the study. In this way, a more reliable corpus reflecting the original perception of prophets in pre-Islamic Arab society was established.The study identifies the use of the names and titles of several prophets, including Adam, Noah, Abraham, Lot, Jacob, Joseph, Moses, Aaron, David, Solomon, Jonah, and Jesus, in various poetic contexts. These references occur sometimes through direct naming and sometimes through titles such as “al-Khalīl” (the Friend [of God]), “Isrāʾīl,” and “al-Masīḥ” (the Messiah). Such usages function not merely as references to historical figures but also as indicators of moral exemplarity, professional skill - as in the case of David - and communal identity. By contrast, the name “Ayyūb” appears to denote tribal affiliation rather than the prophet himself, while the name “Muḥammad” is employed more as an expression of praise than as a proper noun. Furthermore, certain appellations related to Jesus exhibit parallels with Qur’ānic discourse, pointing to the continuity of a shared cultural memory. Although the study does not aim to provide a comprehensive etymological analysis, it nevertheless includes etymological observations concerning prophetic names. The poetic usages are examined not only through translation and interpretation but also, where relevant, through comparative analysis with related Qur’ānic narratives and expressions.The findings of the study demonstrate that prophetic names in Jāhilī poetry were not employed randomly or solely for literary purposes. Rather, they functioned as meaningful references associated with historical figures, communal identity, legitimacy, and moral as well as religious authority. In this regard, the study offers a conceptual framework linking prophetic references in pre-Islamic poetry to perceptions of prophethood and thereby contributes a new and holistic interpretive perspective to the existing literature.