Mütevâtir Haberlere Yaklaşımları Açısından Serahsî İle Gazzâlî Arasında Bir Mukâyese


Creative Commons License

Özmen R.

Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi, vol.15, no.02, pp.522-542, 2023 (Peer-Reviewed Journal) identifier

  • Publication Type: Article / Article
  • Volume: 15 Issue: 02
  • Publication Date: 2023
  • Doi Number: 10.26791/sarkiat.1329445
  • Journal Name: Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi
  • Journal Indexes: EBSCO Education Source, Index Islamicus, ERIHPlus, TR DİZİN (ULAKBİM), Index Copernicus, Asos İndeks, Sobiad Atıf Dizini
  • Page Numbers: pp.522-542
  • Van Yüzüncü Yıl University Affiliated: Yes

Abstract

Hadis usûlcüleri kesin/yakînî bilgi içermesinden dolayı mütevâtir haberler meselesini derinlemesine ele almamışlardır. Buna karşılık fıkıh usûlcüleri mütevâtir haber meselesini ilmî açıdan tüm detaylarıyla birlikte ele almışlardır. Hadis âlimlerinin bu meseleye yeterince yer vermemesi, mütevâtir konusunu hadis usûlü konusu olarak görmemelerinden dolayıdır. Ancak gayeleri delillerden kural elde etmek olan fıkıh usûlcülerinin erken dönemden itibaren mütevâtir haberin epistemolojik değeri üzerinde ayrıntılı olarak durmuş olmaları, sonraki dönem hadis âlimlerinin de usûl eserlerinde bu konu üzerine eğilmelerini beraberinde getirmiştir. Bu anlamda mütavâtir hadisin bilgi ve amel değerine yönelik efradını cami ağyarını mâni olacak şekilde önemli tartışmalara yer veren âlimler arasında Hanefî usûlcü Serahsî (ö. 483/1090 [?]) ile Şâfiî usûlcü Gazzâlî (ö. 505/1111) de bulunmaktadır. Dönemin meşhur fıkıh usûlcüleri arasında yer alan bu âlimlerin kaleme aldığı eserler, sonraki dönem âlimlerinin çalışmalarına önemli birer kaynak olmuştur. Nitekim Hanefi furû fıkhında en meşhur çalışmalardan biri olan el-Mebsûṭ adlı eser, Serahsî tarafından kaleme alınmıştır. Şafiî usûlcüsü Gazzâlî ise Eş‘arî kelâmcısı olmakla ve  fıkıh usûlü sahasında önemli eserler telif etmiş olmakla çok sayıda âlimi görüşleri ile etkileyebilmiştir. Bu çalışmada mütevâtir haberlere yönelik Hanefî ve Şafiî fıkıh usûlcülerinin yaklaşımları, mukayeseli olarak Serahsî ile Gazzâlî ekseninde ele alınacaktır. Bu iki âlimin seçilme nedeni, onların hem kendi mezhepleri içerisindeki ve hem de umûmî olarak diğer âlimler arasındaki şöhretlerine binaendir. Bu alimlerin mütevâtir haberlere yaklaşımları arasında kısmen farklılık olsa da mezhebî sâiklerin bu âlimlerin konuya ilişkin değerlendirmelerinde etkili olmadığı, bilakis haber anlayışlarının birbirlerine çok benzediği, meseleleri tartışırken aynı argümanlardan istifade ettikleri tespit edilmiştir. Buradan hareketle iki sünnî mezhebin önemli temsilcilerinin mütevâtir habere dair yaklaşımlarının büyük oranda aynı olduğu ve aynı kaynaklardan beslendiği söylenebilir.