PALMETTE MOTIFS IN THE CHRISTIAN RELIGIOUS ARCHITECTURE OF THE TAO-KLARCETİ REGION

SANAT TARIHI DERGISI, vol.32, no.1, pp.103-139, 2023 (ESCI)

Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi’nde bulunan ve tarihi kaynaklara göre “Tao-Klarceti”

olarak bilinen; Artvin ile kısmen Erzurum ve Ardahan illerini kapsayan bölgede, 8. ve 14.

yüzyıllar arasında Bagratlı Gürcü hanedanlığının egemen olduğu görülmektedir. Bölgede

4. yüzyıldan itibaren yayılım göstermeye başlayan Hıristiyanlık inancı, dini mimariye de

yansımıştır. Yapıların plan özelliklerinin yanı sıra süsleme anlayışında da çeşitli değişimler

yaşanmıştır. Figürlü (dini kişiler, hayvanlar) ve dini semboller ağırlıklı konuların ele alındığı

sahneler dışında, geometrik ve bitkisel motiflerin de kullanıldığı Tao-Klarceti mimarisine

ait bezeme programında, bitkisel kompozisyonlar önemli bir yer tutmaktadır. Bu gelenek

bölgedeki en eski Hıristiyanlık anıtlarından olan manastır kiliseleri ile başlayarak Orta Çağ

boyunca devam etmiştir. Manastır kiliselerinin cephelerinde, palmet ve rumi motiflerinden

oluşan bitkisel bezeme kompozisyonları dikkat çekmektedir. Yapıların bünyesinde yer

alan bu motifler, komşu sanat çevresiyle karşılaştırıldığında etkileşim unsurlarının varlığı

da dikkat çekici boyutlara ulaşmaktadır. Makalede, Artvin ve Erzurum illerinde bulunan

ve günümüze kadar sağlam gelebilmiş Gürcü Hıristiyan dini mimarisine ait yapılarda

tespit edilen palmet motifi örnekleri üzerinde durulmaktadır. Motifin form özellikleri

irdelenmekte, yapılardaki kullanım şekline dair bilgiler sunulmaktadır. Başta, motifin terim

anlamına vurgu yapılmış ve zaman içerisinde kazanmış olduğu çeşitli form özelliklerine

değinilmiştir. İncelenen yapılardaki palmet motiflerinin kullanım şekilleri ve mevcut

durumları belirtilmiştir. Komşu sanat çevrelerinde görülen örneklerle karşılaştırmalar

yapılarak etkileşime dikkat çekilmiştir. Neticede palmet motifinin farklı kültürlerde değişik

formlarda kullanıldığı ve bunun mimariye yansımalarının çeşitlilik arz ettiği gözlenmiştir.