NAHİV İLMİNDE İSMİN MAHİYETİ: SORUN VE GELİŞİM ÜZERİNE BİR İNCELEME

Creative Commons License

MUHAMMEDOĞLU S., AKBAŞ R.

e-Şarkıyat İlmi Araştırmalar Dergisi, cilt.18, sa.1, ss.43-58, 2026 (TRDizin)

Özet

Nahiv ilminde terimlerin belirlenmesi, bu ilmin tari- hini ve kavramsal çerçevesini anlamada temel bir yere sahiptir. Bu bağlamda çalışma, nahiv ilminin en önemli kavramlarından biri olan “isim”in tarihsel süreçteki ge- lişimini ele almakta ve özellikle ismin tanımında ortaya çıkan ciddi farklılıklara yol açan temel sorunları ince- lemektedir. Çalışmanın amacı, ismin tanımının geçirdi- ği dönüşümü takip etmek, çeşitli nahiv âlimlerinin ileri sürdüğü tanımları analitik bir yaklaşımla değerlendirmek ve bu tanımların dayandığı metodolojik ilkeleri ortaya koymaktır. Ayrıca Yunan mantığının nahivde tanım an- layışı üzerindeki etkisi ile modern dönemde bu meseleye yönelik yeniden değerlendirme çabaları da çalışma kap- samında ele alınmaktadır. Çalışmada tarihsel-betimleyici yöntem kullanılmış, klasik nahiv kaynaklarının yanı sıra çağdaş araştırmalar- dan da yararlanılmıştır. Elde edilen sonuçlar, yöntemsel farklılıkların isim tanımında belirgin bir çeşitliliğe yol açtığını göstermektedir. Zorluğuna ve kapsamının dar- lığına rağmen mahiyet temelli tanımın âlimler arasında daha yaygın olduğu; buna karşılık nahivsel uygulamaya dayanan erken dönem tanımların geri planda kaldığı tes- pit edilmiştir. Modern dilbilimcilerin ise çağdaş yaklaşım ve analizler ışığında daha tutarlı ve uygulanabilir tanım- lar geliştirdikleri sonucuna ulaşılmıştır.
Defining technical terms is essential for understan- ding the historical and conceptual structure of any field. This study examines the development of the concept of the noun in Arabic grammar across various periods, focusing on the core problem that generated significant differences in its definition. It aims to trace the historical evolution of the noun’s definition, analyze the major de- finitions proposed by grammarians, uncover the metho- dological principles underlying them, and assess the inf- luence of Greek logic on shaping grammatical definition. The study also highlights modern efforts to reevaluate this issue. Using a descriptive–historical method, the research draws on primary grammatical sources from different eras as well as contemporary studies. The findings show that methodological variation produced multiple perspe- ctives on defining the noun. Despite its difficulty, limited scope, and susceptibility to objections, the essentialist (mahiyya-based) definition became the most widespre- ad, leading some scholars to deny the possibility of defi- ning the noun altogether. In contrast, the early definition grounded in grammatical practice lost its prominence. Modern linguists, however, have developed more cohe- rent and applicable definitions in light of recent linguistic approaches.