Türkiye Türkçesi Ağızlarında Olumsuz Duygu Durumunu İfade Eden Deyimler

Özen Eratalay S., Solmaz M.

Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sa.43, ss.261-275, 2026 (TRDizin)

Özet

Duygu ve düşünceleri aktaran en önemli araçlardan olan dil her zaman sözlü kültür ürünlerinden faydalanmıştır. Dil sayesinde nesilden nesile aktarılarak günümüze kadar taşınan ve az sözle çok şeyi anlatan deyimler sözlü kültür ürünlerindendir. Şiirsel söyleyiş, tonlama ve uyum gibi özellikleri bulunan deyimler kolay anlaşılır ve akılda kalıcıdır. Bir olay ya da durum karşısında söylenen bu sözler, dil-kültür bağlamında oldukça önemlidir. Bu yönüyle değerli olan deyimler, Türkiye Türkçesi ağızlarında çok daha zengin ve farklı kullanımlara sahiptir. Örneğin üzüntü, korku, öfke gibi olumsuz duygu durumu bildiren deyimler, yöreden yöreye değişiklikler gösterir. Pek çok çalışmada anlambilimsel olarak ele alınan deyimlerin bazı çalışmalarda sadece adları geçmektedir. Oysa yargı bildiren, bir olay ya da durumu belirtmek için söylenen, olumlu-olumsuz duygu durumunu aktaran deyimler; çeşitleri ve nitelikleri olan özel yapılardır. Dolayısıyla deyimlere bu şekilde farklı bir pencereden bakmak gerekir. Halk bir ifadeyi yeniden tasarlar, eskiyi canlandırır ya da yabancı bir unsuru Türkçenin kurallarına uydurur. Halkın bu becerisi, yeni dil unsuru bağlamında söz varlığını zenginleştirir. Çalışmada, halk ağızlarından tespit edilen olumsuz duygu durumu deyimlerinden bazılarına yer verilmiştir. Derleme Sözlüğü ve bazı müstakil çalışmalardan yararlanılarak oluşturulan çalışmada deyimlerin nitelik, anlam ve biçim temelinde yeniden ele alınması gerekliliği, duygu durumu deyimleri üzerinden anlatılmıştır. Yazı dilinde bulunmayan olumsuz duygu bildiren bu deyimler ve bunların işlevlerini ortaya koymak amaçlanmıştır.