VAN KÜRESİNLİ AĞZINDAN DERLEME SÖZLÜĞÜ’NE KATKILAR
Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, cilt.35, sa.0, ss.1-20, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Derleme
- Cilt numarası: 35 Sayı: 0
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.35379/cusosbil.1644046
- Dergi Adı: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.1-20
- Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Anadolu ağızlarındaki Türkçe ya da Türkçeleşmiş kelimeleri içeren Derleme Sözlüğü 1932 yılında başlayıp belli aralıklarla 1959 yılına kadar süren derlemelere dayanır. Bu sözlüğe günümüzde bölge ağızları üzerinde çalışan araştırmacılar tarafından katkılar devam etmektedir. Ağızlar bir dil için kelime hazinesi konumundadır. Bugün hâlâ keşfedilmeyi bekleyen çok fazla kelime ya da kelime grubu ağızlarda yaşamaktadır. Bu çalışmada Van Küresinli ağzında yer alan ve Derleme Sözlüğü’ne katkı sağlayacak bazı kelime ve kelime grupları tespit edilmiştir. Bu ağızda özellikle Kürtçeden alınan kelimeler öne çıkmaktadır. Van Küresinli ağzı hem Kürtçe kanalıyla hem de yöre halkının uzun süre İran’da bir yaşaması nedeniyle Farsçadan birçok kelime almıştır (cüvve, şılle vs.). Çalışmada Farsça olan kelimeler yer yer açıklanmıştır. Sadece Farsça ve Kürtçeden değil Arapçadan da (mecmeyi, ḳıyresız) bazı kelimelere rastlanmaktadır. Van Küresinli ağzında özellikle hayvan, bitki ve eşya isimlerindeki çeşitlilik dikkat çekicidir. Bu bağlamda hayvan isimlerinden martı için güleğen, uğur böceği için osmanbalası tabirleri oldukça dikkat çekicidir. Çalışmada tespit edilen kelimeler ve kelime grupları, Derleme Sözlüğü’nde Bulunmayanlar, Derleme Sözlüğü’nde Van Kaydıyla Yer Almayanlar, Derleme Sözlüğü’nde Farklı Anlam ya da Şekillerle Yer Alanlar üst başlıklarıyla ele alınmıştır. Bu başlıklar daha sonra alt başlıklarla detaylandırılmıştır.
The Compilation Dictionary, which includes Turkish or Turkified words from Anatolian dialects, is based on compilations that started in 1932 and continued at certain intervals until 1959. Researchers working on regional dialects still contribute to this dictionary today. Dialects are a vocabulary treasure for a language. Today, there are still many words or word groups waiting to be discovered in dialects. In this study, some words and expressions from Van Küresinli dialect that can contribute to the Compilation Dictionary have been identified. In this dialect, words borrowed especially from Kurdish come to the fore. Due to both the influence of Kurdish and the long-term residence of the local people in Iran, the Van Küresinli dialect has also incorporated many Persian words (such as cüvve, şılle, etc.). In the study, Persian words are explained from briefly. There are some words not only from Persian and Kurdish but also from Arabic (mecmeyi, ḳıyresız). The diversity of animal, plants and object names in the Van Küresinli dialect is particularly striking. In this context, the terms güleğen for seagull and osmanbalası for ladybug are quite remarkable. The words and expressions identified in the study are categorized under the headings of "Not Found in the Compilation Dictionary", "Not Included with the Van Entry in the Compilation Dictionary", and "Present with Different Meanings or Forms in the Compilation Dictionary. These categories are then detailed under subheadings.