Akademik Veri Yönetim Sistemi
Türklük Bilimi Araştırmaları, sa.59, ss.11-32, 2026 (TRDizin)
İslamiyet’e dair Arap ve Fars alfabeleri temelinde tevillerde bulunup Hurufiliği kuran Fazlullah Esterabadi, Câvidânnâme adlı eserinde, Yusuf ve Züleyha hikâyesine dayanarak aşka dair yorumunu ortaya koymuştur. Bu yoruma göre Yusuf ve Züleyha, birbirlerinin yüzlerinde ilahi harflerin işaretleri olan hatları görmüş ve bundan dolayı birbirlerine âşık olmuşlardır. Böylece Esterabadi tarafından aşk, ilahi hakikat anlayışına göre yorumlanır; bedeni dışlamayan, beşerî aşkı da içine alan bir zemine konumlandırılır. Dolayısıyla aşk, ilahi ve beşerî ayrımının ötesinde ve her iki niteliği de içeren bir biçimde ele alınır. İlk Hurufi Türk şairi olan İmâdüddîn Nesîmî’nin, Fazlullah Esterabadi’nin Câvidânnâme’de ortaya koyduğu tevilleri edebî eserlerinde terennüm etmesiyle Hurufiliğin aşk anlayışı klasik Türk edebiyatına girer. Nesîmî’den büyük ölçüde etkilendikleri belli olan Muhîtî, Arşî, Misâlî ve Sâfî Baba gibi Hurufi-Bektaşi Türk şairleri de Hurufiliğin aşk anlayışını kendi eserlerinde ele alırlar. Klasik Türk edebiyatı geleneğinin aşk anlayışına katkıda bulunması dolayısıyla Hurufilerin aşka dair fikirleri önemlidir. İmâdüddîn Nesîmî ise Hurufiliği Türkçe şiirlerle dile getiren ilk şair olması ve kendisinden sonraki pek çok şairi etkilemesi dolayısıyla ilgi çekicidir. Bu çalışma Hurufiliğin aşk anlayışını Nesîmî’nin Türkçe Divan’ı örneğinde incelemeyi ve bu anlayışın hangi temellere dayandığını açığa çıkarıp klasik Türk edebiyatına nasıl bir yenilik getirdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Fazlallah Astarabadi, who made interpretations of Islam based on the Arabic and Persian alphabets and founded Hurufism, presented his interpretation of love in his work titled Javidannama based on the literary examples of the story of Joseph and Zuleika. According to this interpretation, Joseph and Zuleika saw the lines on each other's faces that were the signs of divine letters and fell in love with each other because of this. Thus, Astarabadi interprets love according to the understanding of divine truth, but the divine love in question is positioned on a ground that does not exclude the body and includes human love. Therefore, love is considered beyond the opposition of divine and human love and includes both loves. The Hurufism’s understanding of love entered classical Turkish literature when the first Hurufi Turkish poet, Imaduddin Nesimi, used the interpretations put forward by Fazlallah Astarabadi in Javidannama in his literary works. HurufiBektashi Turkish poets such as Muhiti, Arshi, Misali and Safi Baba who were obviously greatly influenced by Nesimi, also deal with the Hurufi understanding of love in their own works, as in Nesimi’s Divan. Hurufism’s ideas about love are important because they bring a new dimension to the understanding of love in the classical Turkish literary tradition. Imaduddin Nesimi is interesting because he was the first poet to express Hurufism in Turkish poems and influenced many poets after him. This study aims to examine the Hurufi understanding of love in the example of Nesimi’s Turkish Divan, to reveal the foundations on which this understanding is based and to reveal what kind of innovation it brought to classical Turkish literature.